Video player inladen...

Hoe het coronavirus nu ook de Notre-Dame-kathedraal bedreigt: 3 vragen, precies 1 jaar na de grote brand in Parijs

Eén jaar na de brand blijft de Notre-Dame-kathedraal in de Franse hoofdstad Parijs nog altijd fragiel. En door het coronavirus ligt het werk al weken stil. Bekijk hieronder de dramatische beelden van 15 april 2019. In drie vragen en antwoorden leggen we ook uit hoe ver we 1 jaar later staan. Vormt het coronavirus echt een bedreiging voor de eeuwenoude kathedraal? 

Zo ging het er een jaar geleden aan toe (lees het artikel onder de video):

Video player inladen...

1. Hoe staat de Notre-Dame erbij, precies 1 jaar na de brand?

De brand vernielde naar schatting twintig procent van de middeleeuwse kathedraal. Hersteld is er nog helemaal niets. Er is nog niet gewerkt aan de heropbouw, dat is ten vroegste iets voor volgend jaar. Wat nu gebeurt, is "redden wat er te redden valt". Dat betekent vooral stabiliseren, schoonmaken en bijeenrapen van brokstukken.

Het dak is het zwaarst beschadigd. Het indrukwekkende dertiende-eeuwse gebinte uit eikenhout ("la forêt", het woud) is totaal vernield, net als een deel van het gewelf. De torenspits die er in de negentiende eeuw bovenop is gezet, is helemaal ingestort. Er gaapt nu een groot gat, waardoor je van boven naar beneden kan kijken, op koor en transept. Boven dat gat is wel een metalen constructie gebouwd, met een plastic tent als bescherming tegen de elementen. 

De werf van de Notre-Dame heeft echt nog geen geluk gehad 

Wetenschappelijk medewerker restauratie

Op de grond hebben archeologen en ambachtslieden intussen al tonnen materiaal verzameld en gesorteerd. In verschillende tenten liggen hopen stenen, die mogelijk kunnen worden hergebruikt. Heel veel hout ook, onder meer afkomstig van het 800 jaar oude gebinte. En een hoop andere dingen, zoals nagels en ander metaal. Dat hout is grotendeels verloren, maar kan ons wel interessante informatie opleveren, bijvoorbeeld over het klimaat in de dertiende eeuw. 

De Franse president Emmanuel Macron wilde dat de kathedraal gerestaureerd zou zijn binnen de vijf jaar, tegen 2024. Maar de werf heeft al twee keer onverwacht stilgelegen. De eerste keer in de zomer, toen alles gereinigd moest worden, omdat er zoveel giftig lood was vrijgekomen en het volgens de arbeidsinspectie te gevaarlijk was om voort te werken. En nu ligt de werf opnieuw stil, deze keer door het coronavirus. "De werf heeft echt geen geluk", stelt een wetenschappelijk medewerker vast.

Normaal had er rond Pasen een processie door de kathedraal moeten trekken. Maar corona heeft zelfs die symbolische heropstanding gedwarsboomd. In de plaats kwam er op Goede Vrijdag een viering in het meest stabiele deel van de kathedraal, met de aartsbisschop en zes anderen, live te volgen via camera's. Alle herstellingswerkzaamheden liggen door corona helemaal stil sinds 16 maart. Maar is dat uitstel nu echt zo erg? (Lees verder onder de foto.) 

Notre-Dame met de metalen stelling die problemen kan opleveren
AFP or licensors

2. Waarom vormt het virus een bedreiging voor een kathedraal?

Het probleem is dat net een cruciale en gevaarlijke fase van de werkzaamheden ging beginnen. Op veel beelden kan je de reusachtige metalen stelling zien, waar ooit de torenspits stond. Die stelling is er niet na de brand gekomen, ze stond er al vroeger, om restauratiewerk mogelijk te maken. In de vuurzee van een jaar geleden is die stelling natuurlijk verwrongen geraakt en gedeeltelijk gesmolten. De buizen zijn als een bizar kunstwerk met elkaar versmolten en kunnen niet meer uit elkaar worden gehaald. Een labiel en moeilijk te verwijderen gevaarte van vijfhonderd ton, kortom.

Gesmolten en verstrengeld metaal van de stelling
AFP or licensors

De vrees bestaat dat die stelling het alsnog begeeft en naar beneden valt. Dat kan bijvoorbeeld tijdens een onweer. Dat kan op zijn beurt leiden tot het verder instorten van het gewelf en een essentieel deel van de kerk bij de kruising van het dwarsschip met de hoofdbeuk. De operatie om de stelling te verwijderen, zou half maart eindelijk beginnen. Net toen de coronacrisis losbarstte dus. Dat extra uitstel leidt er dus toe dat die onstabiele situatie maar blijft duren en in die zin is corona dus een gevaar voor de Notre-Dame. 

Eén kans op twee dat de kathedraal helemaal kan worden gered 

Rector van Notre-Dame, Monseigneur Chauvet

Rond Kerstmis nog zei de rector van de Notre-Dame, Patrick Chauvet, dat hij de kans op instorten nog altijd op vijftig procent schat. Dat kan spontaan gebeuren, door een storm of wat ook. Maar ook de werkzaamheden zelf worden een hachelijke onderneming. De arbeiders zullen met de grootste omzichtigheid de stelling in stukken moeten zagen. Een speciaal voor de gelegenheid gebouwde superhoge kraan met ruim zeven ton draagkracht is al in de buurt verankerd om alles naar beneden te krijgen.

Bovendien is zo'n kathedraal een evenwichtskunstenaar, met luchtbogen en structuren die met druk en tegendruk het kunstwerk overeind houden. Maar door de brand is ook een deel van de kalksteen wellicht verzwakt. Sommige bogen worden nu ondersteund door houten constructies. 

AFP or licensors

Wordt de werf tijdens de coronacrisis dan aan zijn lot overgelaten? Niet helemaal, de site wordt vanop afstand in de gaten gehouden, ook met camera's. Dieven die dachten historische stenen te stelen terwijl de werf toch dicht was, konden in maart op die manier worden betrapt en ingerekend.

Er zijn ook een honderdtal sensoren ingebouwd die constant meten of alles nog op zijn plaats blijft. En één keer per week gaat een team naar boven om alles nog eens extra te controleren, met lasers en op zicht. Naast een helm en een pak tegen loodvergiftiging dragen ze nu ook nog eens mondmaskers tegen Covid-19. De laatste inspecties geven hoop, alles blijft voorlopig goed op zijn plaats. 

3. Hoe moet het nu verder met de restauratie?

Na de versoepeling van de quarantaine kan worden begonnen met het afbreken van de stelling. Voor de heropbouw is het nog wachten tot het voorjaar van 2021. Eind dit jaar pas zullen we met zekerheid weten hoe de kathedraal er in de toekomst zal uitzien. Meteen na de brand wilde president Macron een architectuurwedstrijd, want de kathedraal mocht een hedendaagse toets krijgen. Dat lokte meteen felle reacties uit. De hoofdarchitect wil in elk geval alles restaureren zoals het in 2019 was. 

Als ze er iets nieuws van willen maken, zal het zonder mij zijn 

Hoofdarchitect Villeneuve van de Notre-Dame
De torenspits van Viollet-le-Duc staat op instorten.
Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved.

De discussie gaat vooral over de torenspits. Die dateert namelijk niet van de twaalfde en dertiende eeuw, zoals de basis van de gotische kathedraal, maar van de negentiende. Het is een toevoeging tijdens de restauratie die de beroemde architect Viollet-Le-Duc inzette vanaf 1845. Als er iets aan de Notre-Dame mocht worden veranderd in de negentiende eeuw, waarom dan niet in de 21e hoor je Macron denken.

Maar dat is tegen de internationale afspraken in en tegen het charter van de restauratie van historische gebouwen. De kans is dus groot dat het een "klassieke" restauratie wordt, dat de Notre-Dame er na restauratie zal uitzien zoals voor de brand, wat volgens de hoofdarchitect ook sneller zou zijn dan iets nieuws bouwen.

Een geluk bij een ongeluk

Het wordt zeker een huzarenstukje, maar de voorzitter van de renovatiebedrijven maakt zich sterk dat de Fransen over voldoende kennis en mankracht bezitten. Er komen heel gespecialiseerde vaklui aan te pas, voor de glasramen, het marmer, de vergulding, het houtwerk enzovoorts. Voor het gebinte is drieduizend kubieke meter eikenhout nodig (!), wat toch gewoon in Frankrijk kan worden gevonden, net als de kalksteen.

Die werd in de middeleeuwen met de hand gekapt, nu gaat het machinaal en dus veel sneller. Steenhouwers zullen daarna wel de "finishing touch" geven, voor een authentieke middeleeuwse uitstraling. Een geluk bij een ongeluk, een paar maanden voor de noodlottige brand heeft de overheid digitaal alles centimeter per centimeter gearchiveerd, waardoor we heel goed weten hoe de kathedraal in elkaar zat. 

En het geld?

Geld is (nog) geen probleem! Niet dat de kathedraal goed verzekerd was, de staat was zijn eigen verzekeraar. Niet verzekerd dus. Maar meteen na de brand kwamen er vlotjes giften binnen en betalingsbeloften. De drie rijkste Fransen hebben samen met oliebedrijf Total 600 miljoen beloofd. Bernard Arnault van luxebedrijf Louis Vuitton Moët Hennesy (200 miljoen) was samen met François Pinault van Kering de eerste om de overeenkomst te tekenen. Ook de familie Bettencourt (L'Oréal) doet intussen mee. Dat geld komt er dus.

François Pinault, de op twee na rijkste Fransman.
Stephane Lemouton / Bestimage

Maar ook met andere giften loopt het goed, van particulieren wereldwijd en van overheden zoals de stad Parijs. Zo'n 900 miljoen euro lijkt gegarandeerd. VRT NWS vroeg onlangs of een deel van dat geld met de coronacrisis nu misschien naar andere doelen gaat? Het antwoord was duidelijk "er is contractueel vastgelegd dat het voor de restauratie wordt gebruikt en voor niets anders".

Nu wordt het dus afwachten of alles recht blijft staan. En of het tijdsschema gerespecteerd wordt. Toen het dak van het historische Bretonse parlement in Rennes door brand was vernield, duurde de renovatie tien jaar. Vijf jaar voor de Notre-Dame, dat zou een mirakel zijn. Als het lukt dan kan Parijs in het Olympische jaar 2024 ook uitpakken met een gerestaureerde Notre-Dame. Die plechtige viering (een Te Deum op 16 april 2024) met veel volk bijeen, iets om naar uit te kijken?

AFP or licensors

Meest gelezen