Besmettelijke straling, naakte mijnwerkers en maanrobots: wat is echt en verzonnen in aflevering 3 en 4 van "Chernobyl"?

De fictiereeks Chernobyl van HBO heeft eigenlijk geen inleiding meer nodig. Geen enkele andere dramaserie heeft de kernramp van 1986 ooit zo akelig realistisch voorgesteld. Maar de makers hebben af en toe toch – al dan niet bewust –  een loopje genomen met de waarheid. Vijf vragen en vijf antwoorden om te ontdekken waar de grens tussen feit en fantasie vervaagt.

1. Kregen de duikers applaus na hun opdracht?

Na de cliffhanger op het einde van aflevering 2 zien we hoe de drie "duikers" hun missie voortzetten. Nadat hun zaklampen het begeven hebben, brengen reservelampen met een soort dynamo redding. Volgens de makers hebben getuigen hen verteld dat het licht inderdaad uitging. De reservelampen zijn erbij verzonnen om de scène nog in beeld te kunnen brengen.

Aleksej Ananenko, een van de drie duikers, heeft verteld dat de missie erg vlot verliep. "Boris Baranov bleef aan de ingang wachten, Valeri Bespalov en ik daalden af. We openden gewoon de kleppen en hoorden meteen een geluid, we begrepen dat het water was weggelopen. Daarna moesten we gewoon terugkeren naar boven."

In de serie is te zien hoe de duikers bij hun terugkomst op luid applaus worden ontvangen. Een van de omstaanders duwt hen ook meteen een fles vodka in de hand. Dit klopt helemaal niet. Dat vertelt ook Ananenko: "Niemand applaudisseerde. Dit was gewoon ons werk, waarom zou iemand daarvoor applaudisseren?” Vodka werd er al helemaal niet gedronken. Het was zelfs verboden: in 1986 was er een periode van drooglegging in de Sovjet-Unie, ingevoerd door Mikhail Gorbatsjov.

Dit was gewoon ons werk. Waarom zou iemand daarvoor applaudisseren?

Aleksej Ananenko

Op het einde van de duikersscène zien we de getormenteerde blik van Boris Sjtsjerbina. Valeri Legasov heeft hem immers verteld dat de drie mannen met hun heldendaad hun eigen doodvonnis hebben getekend. Maar niets is minder waar. Baranov en Bespalov hebben na de kernramp allebei nog bijna 20 jaar in Tsjernobyl gewerkt. De andere drie kernreactoren bleven namelijk open tot in 2000. Ananenko veranderde in 1989 van job. Baranov overleed in 2005. Ananenko en Bespalov zijn nu nog steeds elkaars buren in Kiev. 

De "duikers" in Chernobyl.
HBO

2. Ging Ljoedmila Ignatenko haar man achterna tot in Moskou?

Het verhaal van brandweerman Vasili en zijn vrouw Ljoedmila Ignatenko hebben de makers geplukt uit het boek "Stemmen uit Tsjernobyl" van Svetlana Alexeevitsj. Dat boek is een verzameling van getuigenissen van mensen die de kernramp hebben meegemaakt.

Vasili was echt een van de brandweerlui die als eerste ter plaatse was. Hij werd inderdaad overgebracht naar een speciaal ziekenhuis in Moskou. Het klopt ook dat Ljoedmila meeging. Ze was bij hem toen hij stierf aan de gevolgen van de straling waaraan hij was blootgesteld.

Ljoedmila was ook echt zwanger. Haar kindje stierf vier uur na de geboorte. Maar of dit het gevolg was van blootstelling aan straling, is helemaal niet zeker. "Studies hebben namelijk aangetoond dat radioactiviteit niet of nauwelijks het risico op een miskraam verhoogt", zegt dokter Paul Meijnders, radiotherapeut-oncoloog en professor aan de Universiteit Antwerpen. 

De begrafenisscène in aflevering 3. Ljoedmila Ignatenko (Jessy Buckley) rouwt om haar overleden man.
HBO

Na de kernramp in Tsjernobyl is er ook een stijging geweest in het aantal abortussen, omdat veel mensen vreesden dat hun baby aangeboren afwijkingen zou hebben. "Ik begrijp dat mensen dit hebben gedaan uit psychologische redenen, maar die beslissing is dus helemaal niet gebaseerd op wetenschappelijke feiten", aldus Meijnders.

De begrafenis die we zien op het einde van aflevering 3 is ook vrij correct weergegeven. De lichamen van onder meer Vasili Ignatenko werden inderdaad begraven in zinken kisten en bedekt onder een laag beton. De Oekraïense historicus Serhi Plochi heeft het in zijn boek wel over cementen tegels en niet over een gigantische molen die het beton uitstort over de graven. Ljoedmila zelf heeft ook verteld dat ze helemaal niet de schoenen van haar man vasthield.

Voorts is Ljoedmila niet te spreken over de serie Chernobyl. Ze zegt dat HBO haar verhaal heeft gebruikt zonder haar toestemming. Daarom werd ze nadat de reeks uitkwam belaagd door journalisten. Ze kreeg ook veel verwijten naar het hoofd geslingerd, omdat ze haar ongeboren baby bewust de dood zou hebben ingejaagd. 

HBO weerlegt die beschuldiging en zegt dat ze verschillende keren met Ljoedmila overlegd hebben. Op geen enkel moment zou ze te kennen hebben gegeven dat haar verhaal niet in de serie mocht komen.

3. Is stralingsziekte besmettelijk?

Het geheel van gevolgen van ioniserende straling voor je lichaam heet de stralingsziekte. Het gaat hierbij om het effect van gammastralen. In het geval van Tsjernobyl is het de straling die rechtstreeks van de reactor komt. De straling is erg krachtig, je kan je er enkel tegen beschermen met bijvoorbeeld beton of lood. Wel reiken die stralen niet zo erg ver. Op 2 km van de bron zijn ze al bijna niet meer waarneembaar.

De mensen die tijdens en vlak na de ontploffing in en rond de kerncentrale waren, werden dus blootgesteld aan een grote dosis van die gammastraling. Maar wordt de stralingsziekte in Chernobyl correct weergegeven? Dokter Paul Meijnders, radiotherapeut-oncoloog en professor aan de Universiteit Antwerpen geeft meer uitleg:

"De aandoeningen die je krijgt door straling hangen heel erg af van de dosis. Als je echt een torenhoge dosis krijgt, dan krijg je een hersenaandoening. Door overdruk in je hoofd word je misselijk, moet je overgeven. Daarna word je suf en beland je in een coma. Voor deze aandoening is er geen behandeling. Je kan er binnen een paar uur tot een paar dagen aan sterven.”

"Als de dosis iets minder hoog is, dan krijg je het darmsyndroom. Je darmen breken eigenlijk af. De symptomen zijn vergelijkbaar met cholera: je verliest heel veel vocht en hebt diarree. De bacteriën in je darmen komen ook in je lichaam terecht, waardoor je infecties kan krijgen. Het darmsyndroom kan worden behandeld, maar meestal is het ook dodelijk."

De brandweer komt 's nachts naar de kernreactor om de brand te blussen. De brandweerlieden waren helemaal niet opgeleid over radioactiviteit.
HBO

"Bij een nog lagere dosis, treedt het beenmergsyndroom op. Je beenmerg valt uit, waardoor je bloedaanmaak geremd wordt. Daardoor kan je bloedingen krijgen, en door een gebrek aan witte bloedcellen ben je ook vatbaar voor infecties. Met een beenmergtransplantatie kan je deze aandoening genezen. Dat is niet evident, want je moet een geschikte donor vinden."

De drie syndromen lopen ook wat door elkaar. Als je eerst het beenmergsyndroom krijgt, kan je daarna ook nog het darmsyndroom krijgen. Belangrijk: bij het darmsyndroom beginnen de symptomen pas na een aantal dagen tot een week, bij het beenmergsyndroom spreken we van twee tot vier weken na de blootstelling.

In de eerste aflevering van Chernobyl zien we hoe brandweerlieden van de lokale kazerne de brand op het dak van de reactor komen blussen. We zien hoe hun huid rood wordt, sommigen krijgen ook brandwonden op hun handen. De operatoren in de kerncentrale zien we vooral overgeven. Enkelen van hen krijgen ook bloedingen op hun lichaam. Dit zijn allemaal gevolgen van de straling waar de mannen aan blootgesteld worden, doet de serie uitschijnen.

"Huidverkleuringen door straling kunnen optreden", zegt Paul Meijnders, "maar dit gebeurt meestal pas twee weken na de blootstelling. De radioactieve stoffen die bij de brand vrijkwamen, zoals uranium, zijn ook zware metalen. Door een reactie met de huid kan die verkleuren. Maar dit is dus niet het gevolg van straling."

Verder zijn ook de bloedingen niet realistisch: "Bloedingen kunnen optreden na blootstelling aan straling, maar dit zijn meestal inwendige bloedingen. Ze komen ook pas voor twee tot vier weken later."

In aflevering 3 en 4 zien we hoe diezelfde mannen in het ziekenhuis in Moskou langzaam maar zeker een pijnlijke dood sterven. De beelden zijn gruwelijk: hun huid teert als het ware weg. In de beschrijving van stralingsziekte hierboven lezen we echter niets over huidaandoeningen. Klopt dit dan helemaal niet?

Naast gammastraling is er ook nog straling afkomstig van radioactieve deeltjes. Die werden bij de ontploffing door de reactor uitgespuwd. De deeltjes hebben vaak een verschillend gewicht: sommige zijn zwaar en komen dicht bij de reactor weer neer. Andere zijn lichter en kunnen ver worden meegevoerd via de wolken. Daarna komen ze als radioactieve neerslag naar beneden.

"Als dit radioactief stof op je huid terechtkomt, kan je huidaandoeningen krijgen. Normaal gezien wordt je huid elke veertien dagen vernieuwd. Door de straling wordt je huidaanmaak geremd, waardoor je oude huidcellen wel afbreken, maar er geen nieuwe in de plaats komen. Na twee weken komt dus de onderlaag van je huid bloot te liggen. Dit is vergelijkbaar met schaafwonden, het is erg pijnlijk. Er kan dan ook vocht door de huid lekken", legt Paul Meijnders uit.

Ljoedmila en Vasili Ignatenko (Jessy Buckley en Adam Nagaitis) in het ziekenhuis in Moskou.
HBO

Wat we in Chernobyl zien gebeuren in het Moskouse ziekenhuis, lijkt dus op een combinatie van de stralingsziekte door gammastraling en de huidaandoening door radioactieve deeltjes. Maar waar de makers van de serie compleet de mist in gaan, is in de interpretatie van stralingsziekte als iets besmettelijks.

Ljoedmila Ignatenko mag van de verpleegster niet bij haar man komen, omdat hij radioactief zou zijn en de straling op een of andere manier aan haar zou kunnen doorgeven. Dat kan helemaal niet.

Om zelf radioactief te zijn, moet je een grote hoeveelheid radioactieve stof in je hebben. Dat bestaat bijna niet

Paul Meijnders, radiotherapeut-oncoloog

"Om zelf radioactief te zijn, moet je een grote hoeveelheid radioactieve stof in je hebben. Dat bestaat bijna niet", zegt Paul Meijnders, "als je zo veel radioactief materiaal in je hebt, ga je zelf meteen dood". Als Vasili radioactieve stoffen had binnengekregen, waren die na een paar weken in het ziekenhuis zeker uitgewerkt. Om iets van die stoffen te kunnen ondervinden, zou Ljoedmila een heel lange periode heel dicht bij hem hebben moeten zitten.

De serie stelt het dus voor alsof Vasili een gevaar is voor zijn vrouw, en bij uitbreiding hun ongeboren kind. Maar de waarheid is dus omgekeerd: zij is een gevaar voor hem. "Doordat zijn witte bloedcellen laag zijn, is hij vatbaar voor infecties. Die kan hij oplopen via Ljoedmila, die hem bezoekt", aldus Meijnders. De dokters en verpleegkundigen in de Sovjet-Unie wisten dit ook allemaal. De makers hebben hier dus – al dan niet bewust – een grote fout gemaakt.

4. Werkten de mijnwerkers echt naakt?

De verhalen hierover lopen uiteen. De mijnwerkers zouden wel wat kledingstukken hebben uitgedaan. Hoeveel van hen dat deden, en hoeveel laagjes ze dan uitdeden, is niet helemaal duidelijk. Maar dat ze poedelnaakt een tunnel onder de reactor groeven, is overdreven. Dat zegt ook Aleksej Breoes, die na de kernramp nog steeds in Tsjernobyl kwam werken. De makers maken zich langs hun kant sterk dat de scène gebaseerd is op authentieke getuigenissen.

De opdracht die de mijnwerkers uitvoeren, is dan weer wel historisch correct. De angst bestond dat de radioactieve kern door een betonnen plaat onder de reactor zou branden. Daardoor zou het grondwater vervuild raken, eerst lokaal, maar bij uitbreiding in heel Oekraïne. De mijnwerkers moesten daarom een tunnel graven onder de reactor, om een koelelement onder de hete kern te plaatsen. 

De mijnwerkers uit Chernobyl.
HBO

Door zo dicht bij de kernreactor te komen, werden de mijnwerkers blootgesteld aan straling van de reactor. "Misschien ben ik hen wel voor niets aan het doden", zegt Valeri Legasov in de serie tegen Oelana Chomjoek. De interventie door de mijnwerkers was in het echt ook een voorzorgsmaatregel. Het was helemaal niet zeker dat de kern door het beton zou branden. Uiteindelijk is dat ook niet gebeurd.

Over het lot van de mijnwerkers kunnen we geen uitsluitsel geven. Volgens HBO is ongeveer een vierde van hen gestorven aan de gevolgen van de straling. Hoe dan ook was dit geen stralingsziekte, maar kregen ze op langere termijn gezondheidsproblemen. Net zoals bij andere mensen die blootgesteld werden aan een lagere dosis straling, is het moeilijk om die gezondheidsproblemen terug te brengen tot Tsjernobyl.

5. Werden er echt robots gebruikt op het dak van de reactor?

Ja. Hier verdient Chernobyl wel een pluim voor historische correctheid. Het klopt dat er eerst maantechnologie en daarna ook een Duitse robot werden ingezet om het radioactieve puin van het dak te ruimen. Net zoals in de serie wordt voorgesteld, begaf de machinerie het door de hoge straling.

Een van de robots die het dak werd opgestuurd om het puin te ruimen (scène uit Chernobyl).
HBO

Daarom werden er zogenoemde "biorobots" ingezet, net zoals Valeri Legasov in Chernobyl op een onheilspellende toon aankondigt. Mensen dus. In totaal werden zo’n 4.000 mannen het dak opgestuurd. Ze mochten maar 90 seconden puin ruimen. Op die korte tijd kregen ze namelijk al de maximale hoeveelheid straling voor hun hele leven.

Kijk volgende week naar de laatste aflevering van Chernobyl. Een dag later kan u de factcheck lezen bij  VRT NWS.

Meest gelezen