Schuld en boete: dit is de factcheck bij de laatste aflevering van "Chernobyl" 

Op 26 april 1986 ontploft in het midden van de nacht een reactor in de kerncentrale van Tsjernobyl. Hoe is dit kunnen gebeuren? En belangrijker: wie is hiervoor verantwoordelijk? De laatste aflevering van de fictiereeks Chernobyl wil een antwoord geven op al die vragen. Maar wij willen alles nog eens dubbelchecken. Vier vragen en vier antwoorden.

1. Kwam er een proces over Tsjernobyl?

Ja. Het proces over de kernramp begon op 7 juli 1987 en duurde drie weken. Het vond plaats in het stadje Tsjernobyl zelf. Dat lag op zo’n 20 km van de kerncentrale, binnen de uitsluitingszone met verhoogd stralingsgevaar dus.

De reden voor deze ongewone locatie? Het rechtssysteem in de Sovjet-Unie, dat stelde dat een misdaad berecht moest worden zo dicht mogelijk bij waar ze had plaatsgevonden. Ook wilden de Sovjetautoriteiten de buitenlandse pers afschrikken om naar het proces te komen.

De hoofdbeklaagden op het proces waren Viktor Brjoechanov, de directeur van de kerncentrale, Nikolai Fomin, de hoofdingenieur en Anatoli Djatlov, de adjunct-hoofdingenieur van de kerncentrale. Alle drie kregen ze 10 jaar celstraf voor nalatigheid en het overtreden van de veiligheidsregels. Brjoechanov kreeg nog eens 5 jaar extra voor machtsmisbruik, maar die straf kon hij gelijktijdig uitzitten met de andere. Na de val van de Sovjet-Unie in 1991 kwam hij vervroegd vrij. 

Bekijk hieronder originele beelden van het proces en lees voort onder de video:

Ook Nikolai Fomin zat niet zijn volledige straf uit. In afwachting van het proces probeerde hij zelfmoord te plegen in de gevangenis. Dat deed hij door zijn brilglazen stuk te slaan, vervolgens probeerde hij met de scherven zijn polsen door te snijden. Na zijn veroordeling werd hij na een aantal jaar overgebracht naar een psychiatrische instelling.

Fomin wordt in de serie vertolkt door Adrian Rawlins. Komt die acteur u bekend voor? De opmerkzame kijker had het misschien al gezien, maar Rawlins doet ook mee in de films van Harry Potter. Daar speelt hij de vader van Harry, James Potter.

Wat we niet zien in de serie, is dat naast Brjoechanov, Fomin en Djatlov ook nog drie andere medewerkers van de centrale werden berecht. Zij kregen mildere celstraffen, tussen 2 en 5 jaar, voor het overtreden van veiligheidsregels.

2. Heeft Valeri Legasov getuigd op het proces?

Neen. Valeri Legasov bracht de waarheid niet op een heroïsche manier aan het licht tijdens het proces. Hij was er zelfs niet op aanwezig. Ook Boris Sjtsjerbina was er niet, en Oelana Chomjoek al helemaal niet, aangezien ze nooit heeft bestaan.

Verder is de manier waarop de personages tijdens het proces een forum krijgen om hun versie van de feiten te geven, helemaal niet realistisch. Craig Mazin, de schrijver en producer van de serie geeft dit ook toe: bij een showproces in de Sovjet-Unie werden de beklaagden gedwongen om dingen toe te geven die ze niet hadden gedaan, in de hoop om niet geëxecuteerd te worden. 

Mazin heeft het hier echter wel over showprocessen zoals die eraan toegingen tijdens de Stalinterreur, en die hebben dus weinig te maken met de Sovjetrealiteit eind jaren 80.

Geen toespraak dus op het showproces. Maar Valeri Legasov is wel internationaal bekend door zijn uiteenzetting op een conferentie in Wenen van het Internationaal Atoomagentschap. Die vond plaats in augustus 1986, en was speciaal georganiseerd om duidelijkheid te brengen over de kernramp in Tsjernobyl. 

Bekijk hieronder een videogesprek uit 1986 tussen Valeri Legasov en de Amerikaanse tv-zender NBC (lees voort onder de video):

Legasov was de belangrijkste vertegenwoordiger voor de Sovjet-Unie. Uit zijn urenlange relaas over de oorzaken van de ontploffing kwam vooral naar voren dat de ramp veroorzaakt was door menselijke fouten. Een aaneenschakeling van overtredingen van de veiligheidsregels zorgde ervoor dat de reactor oncontroleerbaar werd, luidde het rapport van de Sovjets. 

Wat Legasov veel respect opleverde, was dat hij niet ontkende dat er fouten waren gemaakt. Vooral dan door de operatoren, maar Legasov gaf ook toe dat er ontwerpfouten zaten in de reactor. Voor het Westen was het compleet nieuw dat een Sovjetwetenschapper zo schijnbaar openlijk verslag uitbracht. Maar een belangrijk deel van de waarheid kwam in Wenen nog niet genoeg aan bod.

3. Klopt de uitleg die Legasov geeft over de werking van de reactor?

De makers van Chernobyl geven toe dat het hele proces en ook de getuigenis van Valeri Legasov een manier waren om in beeld te brengen wat er eigenlijk gebeurd is. Na vier afleveringen keren we terug naar de nacht toen het allemaal misliep. De speech die Legasov geeft op het proces is dus fictief. Maar strookt de inhoud met de waarheid?

Met rode en blauwe plakkaatjes toont hij aan hoe het evenwicht in de reactor verstoord raakte en de ontploffing kon gebeuren. Uiteindelijk komt hij tot de ontknoping: de noodstop van de reactor heeft ervoor gezorgd – ironisch genoeg – dat de situatie escaleerde.

Tot zover klopt de uitleg van Legasov dus. Wat niet klopt, is de vergelijking die hij daarna maakt: “Op het moment dat de controlestaven in de reactor worden ingebracht, verandert die in een atoombom.” De reactie die plaatsvindt in een atoombom is veel sterker dan de reactie die de ontploffing van reactor nummer 4 veroorzaakte. Bovendien, als de explosie even sterk was als die van een atoombom, zou er van de hele centrale en de omgeving daarrond niets meer overeind gestaan hebben.

Valeri Legasov (Jarred Harris) in Chernobyl.
HBO

In de kern van elke kernreactor zijn er zogenoemde controlestaven. Die kunnen in en uit de kern bewegen, en doen dienst als een veiligheids­mechanisme dat de kernreactie vertraagt. Maar in het type reactor in de kerncentrale van Tsjernobyl zijn de toppen van die controlestaven van grafiet. Wanneer de noodstop wordt ingedrukt, worden alle controlestaven tegelijkertijd ingebracht in de kern. Maar, doordat het grafiet eerst in contact komt met de kern, zorgt dit eerst voor een opflakkering van energie, voor de reactie afneemt. 

In tegenstelling tot wat de echte Legasov zei in Wenen, zegt de fictieve Legasov dus dat de fout niet lag bij de operatoren. In de eerste plaats is het probleem het ontwerp van de kernreactor zelf.

De reactoren in de kerncentrale van Tsjernobyl waren allemaal van het type RBMK. Dit is een soort kernreactor dat alleen werd gebruikt op het terrein van de voormalige Sovjet-Unie. Buiten de Sovjet-Unie worden vooral BWR-reactoren gebruikt (Boiling Water Reactor). Een belangrijk verschil tussen de twee types is de moderator, zeg maar een soort ingebouwde veiligheid. Bij een BWR-reactor is dat water, zoals de naam al zelf zegt. Bij een RBMK-reactor is dat grafiet, een ontvlambaar materiaal.

Aan de hand van die omschrijving kunnen we op het eerste gezicht al concluderen dat er iets grondig mis is met het ontwerp van de RBMK-reactoren. Maar de werkelijkheid is gecompliceerder dan dat. Een rapport uit 1991 van de Sovjetcommissie voor Supervisie van Veiligheid in de Industrie en Kernenergie beschrijft van naaldje tot draadje hoe de RBMK-reactoren niet aan de veiligheidsvoorschriften voldoen. Voor sommige problemen in de reactor was er zelfs geen noodsignaal.

De operatorenkamer in reactor nummer 3 van de kerncentrale in Tsjernobyl, 2018.
Copyright 2018 The Associated Press. All rights reserved.

Het rapport stelt ook dat de operatoren niet op de hoogte waren van die hiaten. Daardoor wisten ze ook niet hoe hieraan tegemoet te komen. Kortom: de operatoren overtraden de regels, omdat ze geen besef hadden van hoe gevaarlijk dit was. Dit kwam door een totaal gebrek aan veiligheidscultuur op alle niveaus. Zowel bij de werknemers van de kerncentrale die geen weet hadden van de fouten, als de ingenieurs die het ontwerp lieten bouwen, als de ambtenaar die de stempel zette voor de goedkeuring. 

Na de kernramp in Tsjernobyl heeft de Sovjet-Unie nooit openlijk toegegeven dat er grote mankementen waren aan het ontwerp van de RBMK-reactoren. Achter gesloten deuren werden er wel aanpassingen gedaan. Tot op vandaag zijn er nog 11 RBMK-reactoren actief, allemaal op het grondgebied van Rusland.

4. Hoeveel mensen zijn er uiteindelijk gestorven door Tsjernobyl?

Na het einde van de laatste aflevering gooien de makers van Chernobyl nog een aantal “feiten” op ons bord. Een aantal daarvan zijn al in de vorige factchecks aan bod gekomen. Wat we echter nog niet hebben besproken, is het aantal slachtoffers dat de kernramp nu eigenlijk gemaakt heeft.

Wat we met zekerheid weten, is dat er een stijging was in het aantal gevallen van schildklierkanker. Dit was te wijten aan het radioactief jodium dat door de reactor verspreid werd. Veel kinderen kregen ook die specifieke kanker. De radioactieve deeltjes kwamen in het gras terecht dat koeien aten, en zo in de melk die de kinderen te drinken kregen. Gelukkig is dat type kanker goed te bestrijden en is er een hoge overlevingskans voor jonge patiënten. Dat schrijft ook de WHO in een rapport uit 2006 over de gevolgen van Tsjernobyl.

De schattingen van het aantal doden door de gevolgen van straling lopen ver uiteen. Het officiële cijfer van de Sovjet-Unie is 31 overlijdens: 2 mensen die meteen omkwamen bij de explosie en 29 die op korte termijn overleden aan de stralingsziekte. Greenpeace maakt dan weer een schatting van in totaal 93.000 doden door de gevolgen van radioactiviteit.

De WHO legt de link tussen Tsjernobyl en het aantal extra doden door kanker. Voor degenen die blootgesteld werden aan de hoogste dosissen straling wordt er geschat dat er 4.000 mensen meer dan normaal stierven aan kanker. Het gaat dan over de opruimers die na de ramp het gebied moesten reinigen en de mensen die geëvacueerd zijn. Dat is zo’n 3 à 4 procent van het totaal aantal overlijdens dat normaal zou optreden door kanker.

Een herdenking voor de slachtoffers van Tsjernobyl in Slavoetytsj, 2016.

Voor de minder besmette gebieden in Rusland, Wit-Rusland en Oekraïne schat de WHO dat er zo’n 5.000 extra mensen zijn overleden aan kanker, goed voor 0,6 procent van het totale aantal slachtoffers die de ziekte normaal gezien zou maken. Voor gebieden in Europa, waar een deel van het radioactief materiaal terechtkwam, ligt dit cijfer lager. 

Dit zijn allemaal maar schattingen, en het is bijzonder moeilijk om een verhoogd risico op eender welke vorm van kanker met zekerheid terug te brengen tot Tsjernobyl, schrijft de WHO. Dit komt omdat kanker niet alleen optreedt door straling. Factoren zoals levensstijl en gezondheidszorg spelen hierin ook een belangrijke rol. Om de werkelijke impact van de kernramp in kaart te brengen, zouden er veel bredere studies moeten gebeuren.

Tijdens de allerlaatste minuten van Chernobyl lezen we op het scherm dat we het werkelijke aantal slachtoffers waarschijnlijk nooit zullen weten. Daar hebben de makers zeker gelijk in.

Meest gelezen