Laboranten zoeken in bloedstalen van patiënten naar sporen van het nieuwe coronavirus. (Foto: Wuhan, februari 2020)
Xinhua

Komt coronavirus uit Chinees lab? Zo sloop internettheorie internationale media en persbriefing van Trump binnen

U heeft het de voorbije dagen zonder twijfel wel ergens gelezen en nu beweert ook de Amerikaanse president Donald Trump het: het nieuwe coronavirus zou uit een Chinees laboratorium komen. Nochtans is daar tot op vandaag geen doorslaggevend bewijs voor. Gereputeerde virologen én de directeur van het laboratorium in kwestie die verzekeren dat het virus op een natuurlijke manier is ontstaan, lijken veel moeilijker gehoor te vinden. Hoe heeft een denkspoor dat tot voor kort enkel de uithoeken van het internet begeesterde, het geschopt tot de mainstream? VRT NWS maakt een reconstructie.

Eerst even dit: er is geen enkel bewijs dat het coronavirus uit een lab uit Wuhan komt

Er is vooralsnog geen enkele indicatie dat het nieuwe coronavirus afkomstig is uit een labo. Dat heeft ons Nationaal Crisiscentrum benadrukt op de persconferentie van 17 april. "We weten dat er nauwe verwanten van dit virus circuleren bij vleermuizen in het wild in China en dat er heel veel mogelijkheden zijn geweest en nog zijn voor dit virus om te spreiden van vleermuis naar mens", aldus viroloog Steven Van Gucht.

"Mogelijk is dit gebeurd via een tussengastheer, een ander zoogdier dat een brug heeft gevormd tussen de vleermuis en de mens. Vleermuizen worden geconsumeerd en gevangen in China, de mest van vleermuizen wordt verzameld als meststof: er zijn dus heel veel mogelijkheden waarop dit virus vanuit de natuur kon overspringen naar mensen. Daarenboven weten we ook dat als we kijken naar de genetische samenstelling van dit virus, dat het veel meer lijkt op een virus dat spontaan ontstaan is in de natuur dan een virus dat gemaakt is in een lab. De wetenschap is daar heel duidelijk over."

Wat de genetische samenstelling van het nieuwe coronavirus betreft, is er bijvoorbeeld een nieuwe studie uit het gezaghebbende wetenschappelijke tijdschrift Nature Medicine. Het coronavirus is een product van natuurlijke evolutie, is het besluit. Lees meer in dit artikel.

Het is zondagochtend 16 februari en de ochtendshows op de Amerikaanse televisie draaien op volle toeren. Op de rechts-conservatieve zender Fox News verschijnt de Republikeinse senator Tom Cotton. Hij wordt geïnterviewd over de mogelijke oorzaak van het virus, en vermeldt daarbij het zogenoemde P4-laboratorium van het Instituut voor Virologie in de Chinese stad Wuhan. Dat lab ligt maar enkele honderden meters verwijderd van de markt  die wetenschappers aanwijzen als de plek waar het nieuwe coronavirus waarschijnlijk is ontstaan.

Cotton wikt zijn woorden. Hij zegt niet dat er bewijs is dat het virus uit dat lab is ontsnapt, maar vindt wel dat er “vragen [moeten] gesteld worden, want China staat niet bekend voor heldere en betrouwbare informatie”.

Voor velen bevestigt het optreden van senator Cotton wat ze al veel langer vermoedden: er is stront aan de knikker

Dat voedt de achterdocht die al langer bij het publiek leeft. Op het moment waarop de kijkers van Fox News een politicus vragen horen stellen bij de rol van het bewuste laboratorium, zijn wereldwijd al miljoenen mensen op sociale media in contact gekomen met de zoveelste complottheorie over het ontstaan van het virus.

Op het internet gonst het immers al weken van de geruchten. Berichten die massaal verspreid worden via Facebook, Twitter, WhatsApp en e-mail, zetten hele complottheorieën uiteen. Die claimen dat het virus een biochemisch wapen is, ontwikkeld door China, om de wereld te domineren. In januari al ontstaan in diepere uithoeken van het internet, onder andere op het forum 4chan, hele ecosystemen waar volop anti-Chinese memes, deelbare cartoons, gedeeld worden. Voor alle duidelijkheid: ook voor die (nog radicalere) theorieën is tot op vandaag geen enkel bewijs.

Voor veel mensen, kijkers van Fox News én daarbuiten, bevestigt het optreden van senator Cotton wat ze al veel langer vermoedden: dat er wel degelijk stront aan de knikker is.

Breaking news en een vijf jaar oude reportage

Maar waar zou Cotton zijn informatie gehaald hebben? Misschien wel uit de conservatieve media.

Op 23 januari al, lang voor het interview met Cotton op Fox News, meldt de Engelse tabloid The Daily Mail dat wetenschappers in 2017 gewaarschuwd hebben dat er wel eens een virus kon ontsnappen uit het laboratorium in Wuhan.

Langzaamaan wordt het denkspoor hot in rechts-conservatieve Amerikaanse media. Steve Bannon (de voormalige adviseur van de Amerikaanse president Donald Trump) pikt de theorie op in zijn dagelijkse podcast War Room: Pandemic.

In deze archieffoto uit 2018 speecht Steve Bannon aan de zijde van de Franse politica Marine Le Pen van de radicaalrechtse partij Rassemblement National. Bannon pikte het denkspoor van het laboratorium in Wuhan op in zijn podcast.
Copyright 2018 The Associated Press. All rights reserved.

Nog enkele dagen later gaat The Washington Times, niet te verwarren met zijn progressieve tegenhanger The Washington Post, nog een stap verder. De Times citeert een Israëlische specialist in biologische oorlogsvoering die suggereert dat het lab waar het virus ontstaan zou zijn, gelinkt wordt aan China’s geheime biologische wapenprogramma. Het bericht vermeldt eveneens dat Radio Free Asia (een met Amerikaans geld gesponsord nieuwsplatform in Oost-Azië) midden januari een vijf jaar oude, lokale televisiereportage nog eens opnieuw uitzond. Daarin wordt gezegd dat het laboratorium de enige plaats in China is die met dodelijke virussen kan werken.

Dat P4-labo, waar erg dodelijke virussen worden onderzocht, is immers opgericht in 2015 en officieel geopend in 2018. Voor de volledigheid: er zijn in het instituut nog andere labo’s die al langer in werking zijn.

Zo verspreidt het artikel van The Washington Times zich als een lopend vuurtje op sociale media, blogs…. en duikt het via senator Cotton op in primetime op Fox News.

Ook in België sijpelt het verhaal over het lab binnen

Daar stopt het verhaal uiteraard niet. Het denkspoor wordt steeds vaker bovengehaald in praatprogramma's op de Amerikaanse radio, in podcasts en in blogs. 

Intussen brengen duizenden kilometers verder enkele Indiase wetenschappers ophefmakend nieuws naar buiten over het genoom van het coronavirus. Een genoom, dat is kort samengevat de blauwdruk van alle genen die in de chromosomen van een bepaald organisme zijn vastgelegd. Welnu: in het genoom van het nieuwe coronavirus hebben deze wetenschappers genetische sequenties teruggevonden die identiek zijn aan die van het HIV-virus dat aids veroorzaakt. Hoe die daar beland kunnen zijn? Voor de aanhangers van de theorie dat het nieuwe coronavirus door mensen is ontwikkeld, is het duidelijk: laboranten hebben dat gedaan.

Wetenschappers van de Amerikaanse universiteit Harvard halen die theorie later onderuit. Ze wijzen erop dat de genetische sequenties  identiek zijn aan of sterk lijken op die van andere coronavirussen, en ook gewoon in de natuur kunnen voorkomen. Maar het verhaal van een door mensen ontworpen coronavirus leidt dan al lang een eigen leven.

Doorbraak in de mainstream media

Terwijl op dat moment ook steeds meer Europese landen in lockdown gaan, blijft de onduidelijkheid over de afkomst van het virus bestaan. Europeanen die op zoek gaan naar afdoende antwoorden, stuiten op de frustrerende realiteit die hoort bij een nieuw virus: dat er zo goed als niets zeker is. Veel overheden communiceren met de handrem op en wetenschappers bouwen zo veel mogelijk voorbehoud in. Ook die laatsten ontdekken het virus maar gaandeweg.

Complottheorieën duiken in dat vacuüm. In maart, tijdens de eerste weken van de quarantaine, lijkt de valse informatie op sociale media zich nog te beperken tot foute medische info. Maar gaandeweg bereiken ook die complottheorieën ook bij ons meer en meer mensen.

Van Engelstalige samenzweringstheorieën verschijnen Nederlandstalige versies. Een digitale kettingbrief die zegt dat China het virus creëerde als biochemisch wapen, zaait hier twijfel.

In april pakt de progressieve Amerikaanse krant The Washington Post uit met twee artikels die de theorie over het lab wereldwijd in een stroomversnelling brengen. De krant publiceert een column van David Ignatius, een gereputeerde schrijver, die stelt dat een ongeluk in het labo van Wuhan plausibel is.

"Amerikaanse inlichtingendiensten denken niet dat de pandemie werd veroorzaakt door opzettelijk wangedrag", schrijft Ignatius, meestal goed ingelicht als het gaat over de nationale veiligheid van de VS. "Maar wetenschappers sluiten niet uit dat een ongeluk in een onderzoekslaboratorium in Wuhan een dodelijk vleermuisvirus kan hebben verspreid."

Daarmee vermeldt voor het eerst een internationaal gerespecteerd kwaliteitsmedium het denkspoor - en bovendien nog eens een medium uit een heel ander ideologisch spectrum. Voor de mainstream media én de verdere verspreiding van de laboratoriumtheorie is dit een bepalend moment. 

In een ziekenhuis in Wuhan bespreken artsen de behandeling van een coronapatiënt, met op de achtergrond een communistische vlag. China was lang bijzonder intransparant in zijn communicatie over het nieuwe coronavirus, en liet zelfs klokkenluiders verdwijnen.
Xinhua

Een journalist van de Britse krant The Daily Mail, Glen Owen, dikt de plot twee dagen later wat verder aan in de zondageditie van zijn krant: “Is het coronavirus gelekt uit een onderzoekslab in Wuhan? Verbazingwekkende nieuwe theorie wordt niet langer als ongeloofwaardig weggezet.”

Tien dagen later - we zijn intussen aanbeland op 14 april, vorige week dus - pakt de Washington Post uit met een nieuw artikel dat wereldwijd over de tongen gaat. Het mag dan gaan om een column die op de opiniepagina’s verschijnt (met alle redactionele vrijheid die daarmee gepaard gaat), toch herhaalt politiek analist Josh Rogin de these dat het virus uit het lab ontsnapt kan zijn door een onvoorzienigheid.

Hij onderbouwt zijn stuk met bronnen binnen de Amerikaanse inlichtingendiensten. Rogin beklemtoont daarbij dat het waarschijnlijk om een ongeluk gaat, en dat wetenschappers het erover eens zijn dat dit virus niet bedoeld was als een Chinees biowapen. 

Van complotdenkers naar de "ontdekker" van HIV

Het voorbije weekend schaarde de Franse wetenschapper Luc Montagnier zich bij de believers. Montagnier is een gezaghebbende stem: hij "ontdekte" het HIV-virus en won daarvoor de Nobelprijs. In een podcast van de website Pourquoi docteur? gaat hij verder in op de theorie van de Indiase wetenschappers die beweren dat menselijke manipulatie aan de basis van het virus ligt.

“Het meest redelijke om aan te nemen, is volgens mij dat ze een vaccin tegen HIV wilden maken en dat ze daarbij een onschadelijk coronavirus hebben willen gebruiken als drager", verklaarde Montagnier. "Ik wil niemand beschuldigen, volgens mij gaat het om een fout, missen is menselijk."

Zelfs de machtigste man ter wereld stelt de vraag nu luidop: "Was het een fout of is dit met opzet gedaan?”

Montagnier verschijnt met zijn uitspraken ook op de Franse nieuwszender CNEWS, dat daarbij ook meteen stevige kritiek van andere Franse collega-wetenschappers publiceert. Al snel moet Montagnier toegeven dat zijn uitspraken niet op eigen onderzoek zijn gebaseerd. Alle virologen die het virus effectief hebben onderzocht, vinden geen enkele aanwijzing voor manipulatie.

Zoals wel vaker het geval was in dit verhaal, verdween die wetenschappelijke nuance tussen de plooien. Wat wel hardnekkig overleeft, is de notie dat China hier meer mee te maken heeft dan het momenteel wil toegeven. Zelfs de machtigste man ter wereld, de Amerikaanse president Donald Trump, stelt de vraag luidop tijdens een persconferentie: "Was het een fout waardoor het virus naar buiten kon of is dit met opzet gedaan?” Om het later nog scherper te stellen: Trump heeft nu zogezegd bewijzen gezien, ook al zeggen zijn inlichtingendiensten dat die informatie er niet is.

Geopolitiek steekspel

Wat maakt het verschil tussen een complottheorie en een door internationale kwaliteitsmedia ondertekend denkspoor? In dit geval bleken enkele columns in een als geloofwaardig bestempelde krant als The Washington Post en berichten in Britse tabloids belangrijke katalysatoren. Ze lijken de geloofwaardigheid te versterken van een theorie die aanvankelijk vooral op radicaalrechtse socialemediaplatformen de ronde deed, en intussen door heel wat experts en virologen weerlegd werd.

Ironisch genoeg heeft China de verdachtmakingen voor een deel aan zichzelf te danken. Terwijl de wereldwijde pandemie iedereen met meer vragen dan antwoorden achterlaat, ook de experts, blonk China uit in zijn gebrek aan transparantie. Dat het land bovendien ook klokkenluiders liet verdwijnen, maakt de speurtocht er alleen maar moeilijker op. Alleen is dit geen klassieke detective-thriller, maar deel van een groter geopolitiek steekspel tussen grootmachten waarin zowel de VS als China iets te winnen én te verliezen hebben.

Klopt het dat het virus ontstaan is in een Chinees laboratorium? Die vraag zelf was niet de focus van dit stuk, maar we blijven de kwestie opvolgen. Reken maar dat het debat allicht nog even zal doorrazen. 

Meest gelezen