Video player inladen...

Het uur van de waarheid: 1.000 miljard euro gezocht om EU uit coronacrisis te hijsen. Wie o wie zal dat betalen?

Europees president Charles Michel organiseert deze namiddag een videoconferentie met de 27 Europese regeringsleiders, met als belangrijkste onderwerp een soort "Marshall-plan" van 1.000 miljard euro voor het herstel van de Europese economie na de coronacrisis. Maar wie zal dat betalen? Het onderwerp veroorzaakt felle en emotionele discussies. Landen uit Zuid-Europa vragen om solidariteit van rijkere landen als Duitsland en Nederland. 

Een krimpende economie

Het ene na het andere Europese land begint stilaan de beperkingen die er waren tegen de verspreiding van het coronavirus, op te heffen. De economische schade is groot. Volgens het IMF (Internationaal Monetair Fonds) zal de economie in de eurozone dit jaar met 7,5  procent krimpen (terwijl er voor de crisis een groei van 1,2 procent werd verwacht).

Landen waar de kans op besmetting nog groot is, moeten langer wachten en lopen daardoor meer economische achterstand op. Ze moeten langer bedrijven ondersteunen via tijdelijke werkloosheid of andere maatregelen. De kosten voor de overheid lopen op, de Europese begrotingsregels zijn voor onbepaalde tijd opgeschort, en de Europese Commissie knijpt een oogje dicht voor de vele vormen van staatssteun die overheden nu geven aan noodlijdende bedrijven. 

Europees president Charles Michel staat voor een g-i-g-a-n-t-i-s-c-h-e uitdaging.
AFP or licensors

1.000 miljard nodig

Alle Europese lidstaten moeten zich in de schulden steken om dit allemaal te kunnen betalen.  De Europese Centrale Bank springt gelukkig bij, waardoor voorlopig de rente die de lidstaten moeten betalen niet al te fors stijgt. Hiermee is de kous echter niet af.

Om de Europese economie opnieuw in gang te krijgen, is er volgens de Europese Commissie bovenop de gemaakte schulden nog eens 1.000 miljard euro nodig, voor allerlei investeringen. Om de zwaarst getroffen sectoren te helpen, in de zwaarst getroffen landen, om minder afhankelijk te worden van China, om de overgang naar een klimaatneutrale economie te betalen, enzovoort.  

Nog meer schulden voor landen met hoge schulden

Over die nieuwe schulden gaat het nu net. Sommige landen zitten al met een hoge overheidsschuld. De top 3 qua overheidsschuld in 2019 bestond uit Griekenland (176 procent van het BBP), Italië (135 procent) en Portugal (118 procent). België staat met 98 procent op de vierde plaats, min of meer gelijk met Frankrijk, Spanje en Cyprus. Andere landen hebben een veel lagere overheidsschuld: Nederland slechts 48 procent, Duitsland 59 procent.

De vrees bestaat dat wanneer bijvoorbeeld de Italiaanse schuld nog veel verder gaat stijgen (naar 150 procent of meer), dat investeerders dan gaan beginnen te twijfelen of Italië (met zijn lage economische groei) dit wel nog zal kunnen terugbetalen. Ze zullen aan Italië een hogere rente vragen, als risicopremie. Door die hogere rentelasten zal Italië minder kunnen investeren om uit de crisis te geraken. Voor landen als Nederland en Duitsland zal het echter geen enkel probleem zijn, zij zullen erg goedkoop kunnen blijven lenen. Met andere woorden: landen als Nederland en Duitsland zullen beter en makkelijker uit de crisis geraken, dan pakweg Italië of Spanje.

Het verschil in welvaart en groei tussen Noord- en Zuid-Europa, dat er nu al is, dreigt dus groter te worden. Reken daar nog bij dat sectoren zoals toerisme in landen als Griekenland of Spanje enorm belangrijk zijn voor de economie.  Wat als er deze zomer geen toeristen uit Noord-Europa naar Zuid-Europa kunnen reizen? In Griekenland is het toerisme goed voor een kwart van de economie, 1 Griek op de 5 verdient zijn brood op de een of andere manier via het toerisme.

De Akropolis in Athene in de zomer van vorig jaar: toen van corona nog geen sprake was.

Euro- of corona-obligaties als oplossing?

Vandaar dus de vraag vanuit Zuid-Europa om "Europese solidariteit": er moet, vindt men daar, een Europees mechanisme komen om landen die het zwaarst getroffen worden - zonder er schuld aan te hebben - te helpen.  Het liefst zouden zij zien dat zo'n "Europees Herstelfonds" zelf geld zou kunnen gaan lenen op de financiële markten, en dat geld dan vervolgens zou kunnen investeren in de meest getroffen landen. Op die manier zou de schuld van Italië of Spanje niet oplopen. Dit nieuwe fonds zou immers de leningen aangaan, zogenaamde euro-obligaties of corona-obligaties, en niet de lidstaten zelf. Het geld zou niét dienen om de oude, historische schulden, die ze hebben opgebouwd voor de coronacrisis, te financieren.

Dergelijke euro-obligaties zijn echter onbespreekbaar in Nederland, waar een grote meerderheid van het parlement ze verwerpt, en ook in Duitsland, Finland of Oostenrijk stuiten ze op verzet. Van rijke landen wordt immers verwacht dat ze mee borg staan voor de euro-obligaties. De schrik bestaat dat dit vroeg of laat fout gaat lopen, en dat de belastingbetalers van de rijke landen voor de factuur zullen opdraaien.

Wat ook meespeelt: sommige politici (zoals de Nederlandse minister van Financiën Wopke Hoekstra) vinden dat landen in Zuid-Europa zelf maar genoeg financiële buffers hadden moeten opbouwen, dan zaten ze nu niet in de problemen. Veel economen hebben echter een tegenargument: het is net in het belang van de rijke landen dat het overal in de Europese Unie goed gaat, want zij exporteren immers veel. Wanneer een groot deel van hun "klandizie" (klanten) armer wordt, kunnen ze minder Nederlandse tulpen of Duitse auto's kopen. 

Tulpen. Een bekend exportproduct van Nederland.
AFP or licensors

Een lening of eerder een gift?

Een ander discussiepunt gaat hierover: wanneer er een Europees Herstelfonds zou komen, moet dat dan geld kunnen "geven" aan getroffen lidstaten (een vorm van subsidies), of moet het Fonds het geld op zijn beurt "lenen" aan de lidstaten. Zulke leningen moeten terugbetaald worden, en doen de overheidsschuld stijgen, wat men in Zuid-Europa net wil vermijden. 

Daarom kwam er een  verregaand voorstel van Spanje, dat een plan bedacht van 1.500 miljard euro, puur giften en dus geen leningen. Om aan de 1.500 miljard euro te komen, stelt Spanje voor dat de Europese Unie eeuwigdurende obligaties op de markt zou brengen. Dat zijn leningen die nooit terugbetaald moeten worden, maar waarop wel eeuwig interest wordt betaald. Om de intresten op die obligaties te betalen wil Spanje nieuwe Europese belastingen gebruiken, zoals een taks op financiële transacties of een CO2-taks op ingevoerde producten.

De bekende zakenman en miljardair George Soros deed in de Britse krant The Guardian een gelijkaardig voorstel. Maar, volgens een hooggeplaatse Europese bron is er bij sommige landen veel verzet tegen zulke "giften", en ook tegen eeuwigdurende obligaties. 

Eén videoconferentie zal niet volstaan

De voorbije weken deden sommige regeringsleiders emotionele uitspraken.  In een interview met de Britse zakenkrant Financial Times zei de Franse president Emmanuel Macron dat dit het uur van de waarheid is voor de Europese Unie: rijkere landen moeten volgens hem uitmaken of ze de Europese Unie zien als een politiek project, of alleen maar als een markt. Volgens hem is het een politiek project, dat alleen maar kan blijven bestaan als er solidariteit is.

De Franse president Macron vraagt zich af of de EU een markt is of een politiek project?
Copyright 2020 The Associated Press. All rights reserved

In Italië staat het vertrouwen in de Europese Unie op een historisch laagtepunt. Volgens Macron dreigt de houding van landen als Nederland ervoor te zorgen dat er in Zuid-Europa anti-Europese politici aan de macht zullen komen.  Maar dat argument kan ook in de andere richting gebruikt worden: misschien zullen eurosceptische partijen in rijke landen erop vooruitgaan wanneer er (volgens hen) te véél solidariteit met Zuid-Europa? 

Europees president Charles Michel weet dat één videoconferentie niet zal volstaan om dit onderlinge wantrouwen weg te nemen, en een doorbraak te forceren. Hij wil nu vooral proberen de rangen te sluiten, en stuurt erop aan dat de regeringsleiders de Europese Commissie aan het werk zetten. Die zal eerst in kaart moeten brengen welke sectoren in welke landen hulp nodig hebben, en hoeveel geld er nodig zal zijn. En de Commissie zal ook een "instrument" moeten voorstellen.

"Het moederschip van de relance"

Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen ziet de voorbije dagen  dat een oplossing gevonden kan worden in de Europese meerjarenbegroting 2021-2027. De coronacrisis leidt ertoe dat de voorstellen die op tafel lagen (maar waarover nog geen akkoord werd bereikt) aan een complete herziening toe zijn. "Het moederschip van de relance", zo noemde Von der Leyen de meerjarenbegroting.  Ze kreeg eerder deze week de steun van Duits bondskanselier Angela Merkel.

In de eurocrisis (maar ook in een veel verder verleden) werd de Europese begroting al gebruikt om een financieel noodfonds uit te bouwen, dat goedkope leningen kon geven aan lidstaten. De andere lidstaten staan (tot een bepaald bedrag, afhankelijk van hun rijkdom) garant voor die leningen. Door dat te combineren met leningen van de Europese Investeringsbank en met privé-kapitaal kan men via allerlei hefbomen tot een totaal bedrag van honderden miljarden euro komen.

Het zogenoemde Junckerplan uit 2015 werkte op die manier, en leverde al meer dan 400 miljard euro investeringen op. Ook voor de financiering van de Green Deal wordt een gelijkaardige techniek bedacht. Mogelijk kan een dergelijk plan voor een herstel na de coronacrisis ook op Nederlandse goedkeuring rekenen. 

Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen.
AFP or licensors

Financiële wereld kijkt argwanend toe

Bij de aanvang van de coronacrisis was het elk land voor zich: iedereen probeerde aan mondmaskers te raken, grenzen gingen dicht zonder verwittiging, vragen om hulp aan andere landen bleven in eerste instantie onbeantwoord. Daarin is stilaan verandering gekomen.

Maar nu volgt een cruciale test voor de Europese Unie: in hoeverre zijn de lidstaten bereid om hun schouders te zetten onder een gemeenschappelijk herstelplan? De financiële wereld kijkt argwanend toe. Elke aarzeling kan genoeg zijn om het vertrouwen in de EU en in de euro onderuit te halen. 

Bekijk hieronder het verslag uit "Het Journaal":

Video player inladen...
Video player inladen...