De resten van de Mary Rose in het museum in Portsmouth.
©Johnny Black

Röntgenanalyse voorwerpen uit favoriete oorlogsschip Hendrik VIII: vakkundig gemaakt en goed geconserveerd

Metaalsmelters en smeden uit de 16e eeuw moesten niet onderdoen voor hun moderne vakgenoten. Dat blijkt uit een analyse met een röntgenstralenbundel van schakels van een maliënkolder uit het wrak van de Mary Rose, het favoriete oorlogsschip van Hendrik VIII. Uit het onderzoek van een internationaal team onder leiding van de Britse University of Warwick en de Universiteit Gent blijkt ook dat de messing voorwerpen goed geconserveerd zijn en niet geoxideerd zijn sinds ze uit de Solent-zeestraat gehaald zijn en behandeld werden. Het onderzoek roept ook nieuwe vragen op, namelijk wat de verklaring kan zijn van sporen van lood en goud die op de messing voorwerpen gevonden werden. 

De Mary Rose was een kraak, een groot zeewaardig zeilschip met drie of vier masten, en het was een van de eerste oorlogsschepen die de Engelse Tudor-koning Hendrik VIII bestelde na zijn troonsbestijging in 1509. Het schip werd in 1511 tewatergelaten en werd voor het eerst gebruikt in een gevecht in 1512. 

De Mary Rose wordt vaak beschouwd als het favoriete oorlogsschip van Hendrik VIII en het zonk in de zeestraat de Solent tijdens een gevecht met een Franse invasievloot. De Mary Rose zonk naar de bodem, en raakte bedekt met slib. Dat beschermde het wrak en zijn inhoud gedurende honderden jaren, tot het deel van de May Rose dat bewaard was gebleven, in 1982 uit het slib werd gehaald. 

Het wrak is nu ondergebracht in het Mary Rose Museum in  Portsmouth, samen met duizenden van de in totaal 19.000 artefacten die eveneens bovengehaald werden. Veel van die objecten waren ook erg goed bewaard door de sliblagen en samen met het wrak vormen ze een opmerkelijke schat aan gegevens over de scheepsbouw en het leven aan boord van een oorlogsschip in de tijd van de Tudors. 

De Mary Rose na de behandeling met polyethyleenglycol om het hout te conserveren.
The Mary Rose Trust/Wikimedia Commons/CC BY-SA 3.0

Moderne legering

Het team onderzocht drie in elkaar hangende platte messing - een legering van koper en zink - schakels en twee losse schakels uit draad die gevonden werden in het wrak in de Solent. Dergelijke schakels worden vaak gevonden terwijl ze aan elkaar vastgemaakt zijn om een 'doek' of een ketting te vormen, en hoogstwaarschijnlijk zijn ze afkomstig van een maliënkolder, een beschermend vest dat door soldaten werd gedragen. 

Door verschillende röntgentechnieken te gebruiken met de XMaS-stralenbundel was het team in staat om in het verleden terug te blikken naar de tijd toen de schakels gemaakt werden. Ze bleken vervaardigd te zijn uit een legering van 73 procent koper en 27 procent zink. 

"De resultaten tonen aan dat men in de Tudor-tijd de productie van messing behoorlijk onder controle had en dat technieken zoals het trekken van draad goed ontwikkeld waren. Messing werd ingevoerd uit de Ardennen en het werd ook geproduceerd in Isleworth [nu een wijk in Groot-Londen]", zei professor emeritus Mark Dowsett van de University of Warwick. 

"Ik was verrast door het feit dat de hoeveelheid zink dezelfde was in de schakels uit draad en in de platte schakels. De samenstelling van de legering is volledig modern", zo zei hij. 

De drie in elkaar hangende platte schakels die geanalyseerd werden in het onderzoek.
Mark Dowsett with permission from the Mary Rose Trust

Sporen van lood en goud

De uitzonderlijk gevoelige analyse legde sporen bloot van zware metalen als lood en goud op het oppervlak van de schakels. 

"De sporen van zware metalen zijn interessant omdat ze geen deel lijken uit te maken van de legering, maar ingebed zitten in het oppervlak", zei Dowsett. "Een mogelijkheid is dat ze eenvoudigweg opgepikt werden tijdens het productieproces van werktuigen die gebruikt werden om ook lood en goud te bewerken. Lood, kwik en cadmium zijn echter ook in de Solent-zeestraat terechtgekomen tijdens de Tweede Wereldoorlog door de zware bombardementen op de dokken van Portsmouth. Lood en arsenicum zijn ook gedurende lange periodes van de geschiedenis in de Solent gelekt uit rivieren zoals de Itchen."

"In een gevecht uit de tijd van de Tudors kan er ook heel wat loodstof geproduceerd zijn door het afvuren van munitie. Loden kogels werden gebruikt in hagelgeweren en pistolen, hoewel men steen gebruikte in de kanonnen uit die tijd", zo voegde hij er nog aan toe.

Hoe de deeltjes op de schakels terechtgekomen zijn, is dus niet duidelijk, en mogelijk wijzen ze op een deel van de geschiedenis van de maliënkolder dat nog niet blootgelegd is. 

(lees verder onder de foto)

Een schakel uit draad die niet schoongemaakt werd voor de conservatie.
Mark Dowsett with permission from the Mary Rose Trust

Goed geconserveerd

Nadat de drie voorwerpen teruggevonden waren, werden ze op verschillende manieren schoongemaakt en behandeld om corrosie te voorkomen nu ze blootgesteld werden aan de lucht. Een van de schakels uit draad werd behandeld met gedistilleerd water en een oplossing van benzotriazool (BTA), schoongemaakt en voorzien van een laagje BTA en silicone-olie, de andere draadschakel werd niet schoongemaakt.

De onderzoekers analyseerden ook de chemische samenstelling van het oppervlak van de messing schakels en vergeleken hoeveel corrosie er was opgetreden na de verschillende behandelingen. Het bleek dat ze beide effectief waren om corrosie te verhinderen. 

"De analyse toonde aan dat de basismaatregelen om chloor te verwijderen, gevolgd door bewaring in een verlaagde temperatuur en vochtigheid, een effectieve strategie vormen, zelfs na 30 jaar", zei professor Dowsett. 

Een schakel uit draad die wel schoongemaakt werd.
Mark Dowsett with permission from the Mary Rose Trust

XMaS-stralenbundel

De XMaS (X-ray Materials Science) stralenbundel is een ultramodern röntgen-onderzoeksinstrument dat eigendom is van de universiteiten van Warwick en Liverpool. Het is gevestigd in de European Synchrotron Radiation Facility in Grenoble en het wordt gebruikt door 90 onderzoeksgroepen. 

"XMaS is extreem veelzijdig en flexibel wat de analytische strategieën betreft die bedacht en toegepast kunnen worden", zei professor Mieke Adriaens van de UGent.

"Bovendien behoren de stralenbundel-wetenschappers tot de beste die we ooit ergens ontmoet hebben. Het is fascinerend om oude technologie te onderzoeken met speciaal ontwikkelde analytische methoden die dan ook op moderne materialen kunnen toegepast worden. Het was ook een echt voorrecht om toegang te krijgen tot deze unieke artefacten en een rol te spelen in het blootleggen van hun verhaal", zo zei ze.

"Deze studie toont duidelijk de kracht aan van het combineren van gesofisticeerde technieken zoals de technieken die beschikbaar zijn in een synchrotron. We kunnen er informatie mee winnen niet alleen over de originele productie, maar ook over hoe het gereageerd heeft op het verblijf in een mariene omgeving en, het allerbelangrijkste, hoe effectief de strategieën om het te conserveren geweest zijn", zei professor Eleanor Scholfield, het hoofd van de de conservatie-afdeling van de Mary Rose. 

De studie van het team is gepubliceerd in het Journal of Synchrotron Radiation. Dit artikel is gebaseerd op een persbericht van de University of Warwick.  

De Mary Rose in de 'Anthony Roll of Henry VIII's Navy'. Het schip had vier masten, de typische lange boegspriet en het hoge voor- en achterkasteel van een kraak.
Public domain