Een reconstructie van Adalatherium, dat eruit zag als een kleine das maar veel bizarre kenmerken vertoont..
Denver Museum of Nature & Science/Andrey Atuchin

Fossiel van "krankzinnig" zoogdier uit de tijd van de dinosauriërs ontdekt op Madagaskar

Onderzoekers hebben op Madagaskar een goed bewaard fossiel gevonden van een vroeg zoogdier dat zo bizar is dat ze het Adalatherium hebben genoemd, 'krankzinnig beest'. Het dier behoort tot de Gondwanatheria, een uitgestorven groep zoogdierachtigen uit het zuidelijke supercontinent Gondwana, waarvan tot nog toe slechts één schedel, een aantal tanden en fragmenten van kaken gevonden waren. De onderzoekers hopen dat het vrij volledige fossiel een beter beeld zal geven hoe die dieren eruit zagen en hoe ze leefden, maar voorlopig staan ze vooral voor raadsels. 

Het fossiel is 66 miljoen jaar oud en het dier leefde dus op Madagaskar, het op drie na grootste eiland ter wereld, samen met dinosaurussen en gigantische krokodillen. Het fossiel is bijna helemaal volledig en het is verbazend goed bewaard. Het gaat om het meest volledige fossiel van een zoogdier uit het Mesozoïcum - het tijdvak dat het Trias, Jura en Krijt omvat en liep van zo'n 252 miljoen jaar geleden tot 66 miljoen jaar geleden - dat ooit op het zuidelijk halfrond gevonden is. 

Het dier moet zo'n 3 kilogram gewogen hebben en zo groot geweest zijn als een kat, wat voor een zoogdierachtige uit het tijdperk van de dinosaurussen behoorlijk groot is.

Het werd Adalatherium hui genoemd, een samenraapsel van het Malagasisch en het Oud-Grieks dat 'krankzinnig beest' betekent. 

"Gelet op wat we weten over de anatomie van de skeletten van alle levende en uitgestorven zoogdieren, is het moeilijk je voor te stellen dat een zoogdier als Adalatherium zich zou kunnen ontwikkeld hebben, het buigt niet alleen een heleboel regels om, maar overtreedt ze ook", zei hoofdauteur van de studie over Adalatherium Richard Krause.

Krause is het hoofd van de afdeling Paleontologie van de Gewervelden aan het Denver Museum of Nature & Science en professor emeritus aan de Stony Brook University in New York. Hij had de leiding over het team van Amerikaanse, Australische, Duitse en Malagasische onderzoekers dat Adalatherium ontdekt heeft. 

Het fossiel van Adalatherium is het meest volledige van een zoogdier uit het Mesozoïcum dat ooit is gevonden op het zuidelijk halfrond.
Nature Research/Foto: Marylou Stewart

Veel gaten in zijn snuit

Wie de reconstructie bekijkt, kan misschien denken dat Adalatherium een doorsnee das was, maar dat normale uitzicht beperkt zich uitsluitend tot de buitenkant. Onder de huid blijkt het skelet niets minder dan 'buitenaards' te zijn. Het 'krankzinnige beest' had in zijn snuit primitieve kenmerken die al meer dan 100 miljoen jaar lang niet meer aangetroffen waren in de afstammingslijn die geleid heeft tot de moderne zoogdieren, zoals een septomaxilla, een been dat het bovenkaaksbeen of maxilla verbindt met de premaxilla, een paar kleine beentjes aan het uiteinde van de bovenkaak.

"Zijn neusholte vertoont een verbazingwekkend mozaïek van kenmerken, waarvan er een aantal zeer normaal zijn voor een zoogdier, maar ook een aantal die ik nog nooit eerder waar dan ook gezien heb", zei mede-auteur doctor James Rossie van de Stony Brook University.

Adalatherium had meer foramina - gaten - in de beenderen van zijn gezicht dan elk ander bekend zoogdier, gaten die dienden als doorgang voor zenuwen en bloedvaten. Die bedienden een zeer gevoelige snuit, een snuit die bedekt was met snorharen. Aan de bovenkant van zijn snuit zat een erg groot gat, waarvoor er absoluut geen parallel te vinden is bij om het even welk zoogdier dat we kennen, levend of uitgestorven. 

Ook de tanden van Adalatherium verschilden sterk in opbouw van die van alle andere bekende zoogdieren. Verder had zijn ruggengraat meer wervels dan elk ander Mesozoïsch zoogdier, minstens 19 borstwervels en 11 lendenwervels, en een van de beenderen uit zijn poten was op een vreemde manier gekromd. 

De grootte van Adalatherium ten slotte was ook ongewoon. Het dier moet zo'n 3 kilogram gewogen hebben en het was zelfs nog niet volgroeid. Dat gaat in tegen de aanname dat zoogdieren in het tijdperk van de dinosaurussen over het algemeen erg klein waren, zo groot als muizen nu. Ze moesten zich immers kunnen verstoppen voor de ongezonde belangstelling van de dominante levensvormen in die tijd, de dinosaurussen, en voor andere roofdieren. 

Vergaande gevolgtrekkingen willen de onderzoekers hieruit evenwel niet maken. Ze nemen aan dat Adalatherium kon graven en zich op die manier kon verstoppen en bovendien heeft het dier zich ontwikkeld op een eiland. Toen Adalatherium leefde, was het supercontinent Gondwana aan het uiteenvallen en Madagaskar was al tientallen miljoenen jaren een eiland.

Het team neemt aan dat Adalatherium dan ook te maken kreeg met andere roofdieren en andere voedselbronnen dan zoogdieren op het vasteland, en mogelijk heeft dat geleid tot zijn uitzonderlijke grootte.

Leden van het team brengen het zorgvuldig met gips omhulde fossiel van de vindplaats naar de weg. Links vooraan is hoofdauteur David Krause.
National Geographic Society/Maria Stenzel

Gondwanatheria

Adalatherium behoort tot een groep uitgestorven zoogdieren die Gondwanatheria genoemd worden omdat ze enkel bekend zijn uit het oude zuidelijke supercontinent Gondwana. 

Fossielen van Gondwanatheria werden voor het eerst ontdekt in Argentinië in de jaren 80 maar sindsdien zijn ze ook gevonden in Afrika, India, het Antarctisch Schiereiland en Madagaskar. 

Eerst werd gedacht dat de Gondwanatheria verwant waren met de huidige luiaards, miereneters en gordeldieren maar "nu is geweten dat ze deel uitmaakten van een indrukwekkend evolutionair experiment, waarin ze hun eigen ding gedaan hebben, een experiment dat mislukt is en waaraan een einde is gekomen in het Eoceen, zo'n 45 miljoen jaar geleden", zei Krause.

Voor de ontdekking van het bijna volledige skelet van Adalatherium waren de Gondwanatheria enkel bekend van een aantal losse tanden en fragmenten van kaken, naast een schedel uit Madagaskar die in 2014 door Krause en zijn team beschreven werd. 

De volledigheid en de uitstekende bewaring van het skelet van Adalatherium kunnen mogelijk nieuw licht werpen op hoe de Gondwanatheria eruit zagen en hoe ze leefden, maar de bizarre kenmerken van het skelet stellen het wetenschappelijk team momenteel vooral voor een boel raadsels.

"Adalatherium is de raarste onder de rare snuiters. Proberen te achterhalen hoe het zich voortbewoog is bijvoorbeeld onmogelijk, omdat zijn voorste deel ons een ander verhaal vertelt dan zijn achterste deel", zei Simone Hoffmann van het New York Institute of Technology, de belangrijkste medewerker van Krause. 

Het team is nog steeds bezig met het zoeken naar aanwijzingen, maar denkt dat Adalaterium, hoewel het dier mogelijk een krachtige graver was, ook in staat was te lopen en mogelijk zich ook nog op andere manieren kon voortbewegen.    

Het supercontinent Gondwana 420 miljoen jaar geleden, gezien vanaf de Zuidpool. Van links naar rechts is Zuid-Amerika te herkennen, Afrika, het Arabische schiereiland, Madagaskar en het Indische subcontinent, de Zuidpool , Nieuw-Guinea, Nieuw-Zeeland en Australië..
Fama Clamosa/Wikimedia Commons/CC BY-SA 4.0

Eiland

De geschiedenis van de platentektoniek - het verschuiven van de platen van de aardkorst - van Gondwana levert onafhankelijke aanwijzingen op over waarom Adalatherium zo bizar is. 

Adalatherium werd gevonden in rotsen van de Mahajanga-laagte in het noordwesten van Madagaskar die gedateerd worden in de buurt van het einde van het Krijt-tijdperk, 66 miljoen jaar geleden. 

Madagaskar, met het Indisch subcontinent eraan geplakt in het oosten, had zich meer dan 100 miljoen jaar eerder losgemaakt van Afrika en werd uiteindelijk een eiland in de Indische Oceaan toen het Indisch subcontinent zich zo'n 88 miljoen jaar geleden afscheidde en naar het noorden dreef. 

Daardoor kreeg de afstammingslijn die uiteindelijk zou uitmonden in Adalatherium, meer dan 20 miljoen jaar de tijd om afgezonderd van de populaties op het vasteland te evolueren, "meer dan genoeg tijd om zijn talrijke belachelijke kenmerken te ontwikkelen", zei Krause. 

Het fossielenbestand van de vroege zoogdieren uit het noordelijk halfrond, waar het supercontinent Laurazië lag, is ruwweg een orde van grootte beter dan dat van het zuiden. 

"Adalatherium is slechts één deel, zij het een belangrijk deel, in de zeer grote puzzel van de evolutie van de vroege zoogdieren in het zuidelijk halfrond", zo merkte Krause op. "Jammer genoeg ontbreken de meeste stukken nog."

Bovenal onderstreept de ontdekking voor de onderzoekers hoeveel er nog te leren valt door nieuwe vroege zoogdieren te ontdekken op Madagaskar en in andere delen van het vroegere Gondwana.  

Madagaskar werd een eiland nadat het Indisch subcontinent (rechts van Madagaskar, onder de Tethys-zee) zich ervan had losgemaakt.
USGS/Public domain

Een hele reeks vreemde beesten

Het in 1999 ontdekte en nu wetenschappelijk beschreven Adalatherium is het laatste in een reeks van bizarre gewervelde dieren die de laatste 25 jaar door Krause en zijn team ontdekt zijn op Madagaskar. 

Tot de eerdere ontdekkingen behoren onder meer een enorme, gepantserde vraatzuchtige kikker (Beelzebufo), een vegetarische krokodil met een platte snuit (Simosuchus) en een kleine dinosaurus met vooruitstekende boventanden (Masiakasaurus). 

Ook nu komen er op Madagaskar veel endemische soorten planten en dieren voor - soorten die enkel op het eiland en nergens anders leven -, waaronder een sissende kakkerlak, een girafkever, de satanische bladstaartgekko, de panterkameleon en uiteraard de door de film 'Madagascar' bekend geworden lemuren. 

En slechts een paar duizend jaar geleden leefden er op het eiland ook olifantsvogels van meer dan 700 kilogram, lemuren met de grootte van een gorilla en dwergnijlpaardjes. 

De studie over Adalatherium van het team van Krause is gepubliceerd in Nature. Dit artikel is gebaseerd op een persbericht van Stony Brook University. 

Een mannetje van de girafkever Trachelophorus giraffa
Axel Strauß/Wikimedia Commons/CC BY-SA 3.0

Meest gelezen