Video player inladen...

7 mei 1945: Duitsland capituleert

In deze rubriek brengen we dag op dag het verhaal van de ineenstorting van nazi-Duitsland, precies 75 jaar geleden.  In Reims tekenen de Duitsers dan toch de onvoorwaardelijke overgave. Alleen is daar nog niet overal wat van te merken... 

Het is zover: Duitsland stemt in met een onvoorwaardelijke capitulatie op alle fronten. Alleen duurt het nog even alvorens die ingaat.

De kogel was door de kerk toen admiraal Dönitz kort na middernacht een radiobericht naar generaal Jodl  in Reims stuurde. Daarin gaf hij als Duits staatshoofd en opperbevelhebber toestemming om de capitulatie te ondertekenen.

De Duitse delegatie ( generaal Jodl is de derde van links) komt aan bij het geallieerd hoofdkwartier in Reims  in de loop van de 6de mei (NARA).

Meteen daarop begonnen in het geallieerde hoofdkwartier in Reims de voorbereidingen voor de plechtige ondertekening.

In de kaartenkamer (eigenlijk de sportzaal van de school waarin het hoofdkwartier was gevestigd) werden camera’s en microfoons opgesteld. Volgens een aanwezige leek het op een filmstudio in Hollywood.

De zaal vulde zich met de aanwezige generaals en admiraals. Alleen opperbevelhebber Eisenhower liet zich niet zien. 

Generaal Jodl tekent de capitulatie. Rechts admiraal von Friedeburg, die aanvankelijk de Duitse delegatie leidde. Links majoor Wilhelm Oxenius, de adjudant van Jodl.

Om 2.41 uur in de morgen plaatste kolonel-generaal Alfred Jodl voor de Duitse Wehrmacht zijn handtekening onder de capitulatieoorkonde. Het document werd vervolgens getekend door luitenant-generaal Walter Bedell Smith namens de geallieerde opperbevelhebber en generaal-majoor Ivan Aleksejevitsj Soesloparov voor het Sovjet-opperbevel. De Franse generaal Georges Sevez tekende als getuige.

De ondertekening vanuit een andere hoek. Achter de tafel: generaal J.M. Morgan (de Britse plaatsvervanger van Smith), generaal Sevez, admiraal Sir Harold Burrough (Brits opperbevelhebber van de geallieerde zeestrijdkrachten), generaal Smith, een Russische tolk, generaal Soesloparov, generaal Carl Spaatz, bevelhebber van de Amerikaanse strategische luchtmacht en luchtmaarschalk J.M. Robb (Britse chef van de geallieerde luchtmachtstaf).

Meteen na de ondertekening vroeg Jodl het woord. Door de capitulatie, zei hij, zijn het Duitse volk en de Wehrmacht “aan de genade en de ongenade van de overwinnaars” uitgeleverd. Hij verzocht de overwinnaars genadig te zijn. Niemand zei daarop iets.

Pas daarna ontmoette Jodl voor het eerst generaal Eisenhower . Die  vroeg hem uitdrukkelijk of hij alle punten van de capitulatie begrepen had en stelde hem persoonlijk verantwoordelijk voor het naleven ervan.

Daarmee konden de Duitse gedelegeerden vertrekken. Er werden geen handen geschud. Alles verliep wel in een goede sfeer.

Een tekening van de ondertekeningsplechtigheid met een rechtsstaande Jodl tijdens zijn speech, uit Stars and Stripes van 9 mei 1945.

Voor de ondertekening zijn twee gouden vulpennen gebruikt die Eisenhower voor de gelegenheid bewaard heeft en die hij ooit van een bewonderaar kreeg. De ene pen wil hij cadeau geven aan de Amerikaanse president Truman, de andere aan de Britse premier Churchill.

Een uur na de plechtigheid stuurde Eisenhower een kort laconiek telegram naar de Amerikaanse en Britse generale staven. “De opdracht van deze geallieerde expeditiestrijdmacht is vervuld op 7 mei 1945 om 2.41 uur plaatselijke tijd. Eisenhower.” 

Eisenhower (links) en zijn plaatsvervanger, de Britse luchtmaarschalk Sir Arthur Tedder, op een persconferentie na de ondertekening.

De capitulatieoorkonde is kort en bevat maar vijf punten. Essentieel is dat alle Duitse strijdkrachten te land, ter zee en in de lucht zich tegelijk moeten overgeven aan het geallieerde opperbevel en het Sovjet-opperbevel.

De capitulatie gaat in op 8 mei om 23.01 uur Midden-Europese Tijd. (Met het zomeruur wordt dat in Duitsland en de meeste landen van West-Europa 00.01 uur op 9 mei). Vanaf dan moeten de Duitse strijdkrachten alle operaties stoppen en ter plaatse blijven. Ze mogen hun schepen of vliegtuigen niet vernietigen of beschadigen.

Anders gezegd: de Duitsers hebben nog bijna twee dagen om zich - al dan niet al vechtend – verder terug te trekken. 

De originele capitulatieoorkonde. Het tijdstip is met de hand ingevuld.

Capitulatie moet worden overgedaan

De Duitsers zijn amper vertrokken uit Reims of er blijken moeilijkheden met de capitulatie te zijn.

Het opperbevel van het Rode Leger liet per telegram weten dat het de tekst van de overgave verwerpt. Generaal Soesloparov, die namens de Sovjet-Unie de capitulatieoorkonde ondertekende, had daarvoor toestemming gevraagd aan Moskou, maar nog geen antwoord gekregen toen de plechtigheid plaatsvond.

Groepsfoto na de ondertekening. Op de voorste rij v.l.n.r. de generaals Soesloparov, Smith en Eisenhower, luchtmaarschalk Tedder en admiraal Burrough. Eisenhower houdt de vulpennen vast waarmee de capitulatie werd getekend.

Op vraag van Soesloparov - de vertegenwoordiger van het Rode Leger bij Eisenhower - voorziet de oorkonde wel dat de geallieerden een tweede ondertekening kunnen vragen. En dat zullen ze dus doen.  

De Sovjets merken op dat het document afwijkt van een ontwerptekst die al veel eerder was afgesproken. Blijkbaar heeft men in Reims gewoon vergeten daarmee rekening te houden. Ze eisen vooral dat de ondertekening in de door hen veroverde hoofdstad Berlijn plaatsvindt. 

Het hoofd van de Generale Staf van het Rode Leger, generaal Alexei Antonov, aan de kop van de tafel.

Achter deze formele bezwaren steekt een diep wantrouwen. De gedeeltelijke capitulaties van de voorbije dagen en de hardnekkige gevechten die sommige Duitse legers blijven voeren, geven de indruk dat de Duitsers de strijd aan het Oostfront niet willen stopzetten. Dat geldt zeker voor Tsjechoslowakije en Joegoslavië. Een ondertekening in Berlijn ten overstaan van het Rode Leger moet duidelijk aantonen dat ze zich ook daar overgeven. 

Generaal Eisenhower wil niet de minste twijfel laten over zijn bedoelingen. Hij aanvaardt meteen om alles in Berlijn over te doen en is bereid om daar zelf aanwezig bij te zijn. Dat moet morgen gebeuren, nog voor de capitulatie ingaat.

Nieuws capitulatie lekt uit

Het nieuws van de Duitse overgave is sneller wereldkundig dan het geallieerde opperbevel had gewild.

De pers was aanwezig op de ceremonie in Reims. Eisenhower had echter een nieuwsembargo opgelegd: het grote nieuws mocht niet worden bekendgemaakt voor  morgen  – 8 mei – om 15 uur. Dan zouden de geallieerde hoofdsteden tegelijk een aankondiging doen. 

Edward Kennedy, de Amerikaanse oorlogscorrespondent die de capitulatie wereldkundig maakte, met onderaan de tekst van zijn telexbericht. Hij werd ontslagen door AP en pas na zijn dood zou het persagentschap toegeven dat dat een foute beslissing was en dat Kennedy terecht het embargo had doorbroken.

Maar intussen heeft de Duitse radiozender in Flensburg zelf al over de capitulatie gesproken. Edward Kennedy, een oorlogscorrespondent van het Amerikaanse persagentschap Associated Press, zag daarom geen reden om het embargo nog te respecteren en zond het langverwachte nieuws zonder meer door. De radiostations hebben het overgenomen en ook de avondkranten brengen het.

Het in Gouda verschijnend ondergronds blaadje Bulletin van het BBC Nieuws (via Delpher).
Amerikaanse militairen en Britse burgers vieren de overwinning die avond al op Piccadilly Circus in Londen.

Gevechten in Tsjechoslowakije gaan door

De afgesproken capitulatie lijkt geen invloed te hebben op de gevechten die de Duitse Legergroep Midden voert tegen het Rode Leger en de Tsjechische opstandelingen in Praag.

De bevelhebber van de legergroep, veldmaarschalk Schörner, heeft vandaag een duidelijk legerorder uitgevaardigd: “De vijandelijke propaganda verspreidt het gerucht dat de Duitse legers voor de geallieerden gecapituleerd hebben.  Ik waarschuw mijn troepen dat de oorlog tegen de Sovjet-Unie zal doorgaan.”

Schörner is nochtans door het Duitse opperbevel op de hoogte gesteld. Maar de capitulatie dwarsboomt zijn plannen om naar het westen uit te wijken. 

Duitse soldaten trekken zich terug.

Intussen hebben de Sovjetlegers de troepen van Schörner helemaal ingesloten. Ze willen voorkomen dat de Duitsers zich naar het westen terugtrekken of Praag verwoesten. 

Sovjettanks op weg naar Praag

Ook in Praag zelf wordt nog altijd gevochten.  De gevechten hebben intussen zware schade veroorzaakt aan de historische gebouwen, zoals het oude stadhuis.

De gevel van het verwoeste stadhuis, met rechts het beroemde astronomische uurwerk (Stadsarchieven Praag).

De Duitse autoriteiten in Praag worden stilaan wanhopig. Ze proberen zelf contact op te nemen met de Amerikanen, want ze durven zich niet over te geven aan de woedende Tsjechen. 

Bovendien wordt het steeds meer duidelijk dat de Duitssprekende burgers in Praag door het Tsjechische verzet geviseerd worden.  Die "Volksduitse" minderheid heeft sterk geprofiteerd van het nazibewind en voelt zich nu bedreigd. 

Omgekomen opstandelingen in Praag.

Ook de anticommunistische Russen van het Vlasovleger zitten in een moeilijke positie, zelfs al steunen ze de opstandelingen. De Tsjechische Nationale Raad, die het verzet coördineert, heeft afstand genomen van het Vlasovleger, vooral onder druk van de communistische verzetsgroepen. Ook de Tsjechoslowaakse regering in Londen heeft opgeroepen geen steun te aanvaarden van “Russische afvalligen”. 

Vlasov deed nog tevergeefs een beroep op de broederbanden van de Slavische volkeren.  Hij heeft nu zijn troepen bevolen Praag te verlaten en naar het westen op te rukken. Uiteraard wil hij absoluut voorkomen dat ze in handen van het Rode Leger vallen. 

Barricade bij het Karelsplein

Schietpartij in Amsterdam

De geallieerde troepen hebben zich nog niet in Amsterdam laten zien, maar er heerst al volop vreugde.

Mensen zoeken dekking op de Dam als er geschoten wordt.

Voorbarige vreugde misschien: op de Dam waren duizenden juichende mensen samengekomen, toen enkele Duitse scherpschutters het vuur openden. Er brak paniek uit. In totaal vielen er bij die schietpartij 22 doden.

Slachtoffers van de schietpartij
Terwijl Duitsers op de Dam schoten kwamen ook de Canadese bevrijders Amsterdam binnen. Op deze foto voeren zij Duitse militairen die mee verantwoordelijk waren voor de schietpartij af in vrachtwagens.

De plotse capitulatie op 5 mei heeft voor chaos gezorgd. Er is niet overal een duidelijk gezag. Hier en daar rekenen verzetslui met Duitsers en collaborateurs af.

Ook in Nederland was kaalscheren een straf voor vrouwen die waren "fout" geweest.

Pas gisteren was het helemaal duidelijk dat de Duitse troepen in Nederland zich zouden overgeven. 

Op 7 mei 1945 wordt ook het Kamp Amersfoort bevrijd door de Canadezen. Het ging om een doorgangskamp voor politieke gevangenen in afwachting van hun deportatie naar Duitsland.

Leopold III bevrijd

Amerikaanse troepen hebben in Oostenrijk de Belgische koning Leopold III en zijn gezin bevrijd. Het ging om een onderdeel van het Zevende Leger van generaal Patch.

De koning en zijn gezin zitten al twee maanden in een villa in Strobl aan de Wolfgangszee in de toeristische streek Salzkammergut. Ze werden door de SS bewaakt maar de bevrijding gebeurde zonder geweld. 

Koning Leopold verbleef in Strobl met zijn tweede vrouw prinses Lilian en zijn vier kinderen Josephine-Charlotte, Boudewijn, Albert en Alexander. Verder hadden een aantal hovelingen en bedienden uit zijn paleis hem vergezeld.

Leopold III en zijn vrouw Lilian met de militairen die hen bevrijdden op het balkon van de villa.

De koning had een hartelijk gesprek met generaal Patch. Hij wil uiteraard naar België terugkeren maar dat zal niet meteen gebeuren. De Amerikanen raden hem voorlopig af te vertrekken en geven hem geen vervoer. Dat heeft Eisenhower zelf bevolen.

Leopold heeft meteen telegrammen gestuurd naar de Britse koning en de geallieerde leiders. Vooral tegenover Chuchill deed hij zeer vriendelijk, zelfs vleiend. De Britse premier is zeer ontstemd geweest over de wijze waarop de koning in 1940 voor de Duitsers capituleerde.  

De villa in  Strobl waar de koninklijke familie verbleef (Archief Maurice De Wilde, VRT / SOMA).

In België is het nieuws nog niet doorgedrongen, maar iedereen verwachtte al weken een komende bevrijding van de koning.

De politieke wereld is zeer zenuwachtig over zijn terugkeer, die tot grote moeilijkheden kan leiden.  

 

Leopold en Lilian in gesprek met de Amerikaanse generaals Patch (rechts) en Haislip. (links).

Vlak na de bevrijding leek het of iedereen eensgezind hoopte dat de vorst zo snel mogelijk weer zijn functie zou opnemen.  Achter de schermen waren er echter grote bezwaren wegens zijn houding tijdens de bezetting.

Enkele dagen geleden liet de socialistische partij weten dat ze het aftreden van Leopold vraagt. Ook de liberalen zien hem liever niet terug op de troon. 

Een foto van Leopold en zijn gezin met hun Amerikaanse bevrijders. De koning is de man van grote gestalte in het midden. Rechts van hem Joséphine-Charlotte en Albert. Links van hem Lilian die de kleine Alexander draagt. Boudewijn staat derde van links. Helemaal links staat Leopolds ordonnansofficier majoor Gierts, tweede van links burggraaf du Parc Locmaria, de gouverneur van Boudewijn. Archief Prinses Lilian.