200 jaar geleden werd Florence Nightingale geboren, grondlegger van moderne verpleegkunde en nu verbazend actueel

Niet toevallig is de geboortedag van Florence Nightingale, 12 mei, de Internationale Dag van de Verpleegkundige.  De Britse legde de basis voor de moderne verpleegkunde en had ook snel navolgers in ons land, schrijft historicus Luc De Munck. Haar visie op hygiëne (handenwassen!), het belang van cijfermateriaal of de maatschappelijke positie van verpleegkundigen is brandend actueel. Jasmine Buntinx van de Hogeschool UCLL noemt "oermoeder" Florence Nightingale een bevlogen, fiere durver. Een voorbeeld voor nu.  "Ik ben "maar" verpleegkundige" : die uitdrukking moet echt verdwijnen, vindt Buntinx. 

Luc De Munck bereidt aan de  KU Leuven een doctoraat voor over de professionele identiteit van katholieke verpleegkundigen in België tussen 1919 en 1974. 

Florence Nightingale ziet het levenslicht op 12 mei 1820 in een welgestelde Britse familie. Al op jonge leeftijd komt ze met hen in aanvaring: ze voelt zich geroepen om aan ziekenverpleging te doen, maar haar ouders vinden dat geen beroep voor een "dame van stand". Als 22-jarige schrijft ze "Cassandra", een nooit uitgegeven boekje, waarin ze zich verzet tegen het gedwongen nietsdoen van vrouwen uit de hogere Britse burgerij. Ze klaagt aan dat vrouwen geen toegang krijgen tot een volwaardig beroep en dat ze hun hersenen niet mogen gebruiken. 

(lees verder onder de foto)

Villa Colombaia, geboortehuis in Firenze van Florence Nightingale, met in het midden een gedenkplaat. Ze werd dus Florence genoemd naar haar geboorteplaats. (© Luc De Munck)

Nightingale wil daaraan ontsnappen. Ze krijgt de gelegenheid om doorheen Europa te reizen en leert in 1850 in het Duitse Kaiserswerth de zorgopleiding voor protestantse zusters-diaconessen van dominee Fliedner kennen. Het zet Nightingale ertoe aan om bij haar terugkeer in Groot-Brittannië als verpleegster aan de slag te gaan in een Londens ziekenhuis.

Veel meer dan de "dame met de lamp"

Bij het uitbreken van de Krimoorlog in 1854 wordt Nightingale omwille van haar opgedane ervaring door de Britse regering aangezocht om aan het hoofd van een groep verpleegsters hulp te gaan bieden aan Britse soldaten. Ze komt terecht in een militair hospitaal in het Turkse Scutari (in het huidige Istanbul) en slaagt erin om met veel doorzettingsvermogen de medische behandeling van de gewonden en de hygiëne te verbeteren. 

(lees verder onder de afbeelding)

SSPL/Science Museum

Het beeld dat daarbij het meest is blijven hangen, is dat van de "Lady with the Lamp", een benaming die verwijst naar haar nachtelijke rondgang langs zieke en gewonde soldaten. Dit roept vandaag bij historici en verpleegkundigen gemengde gevoelens op. Het beeld staat symbool voor de zichzelf wegcijferende zuster die verpleegt, maar het is historisch niet correct. 

Nightingale heeft zich nadrukkelijk uitgesproken voor een gedegen verpleegkundige opleiding, wat in haar tijd als overbodig werd beschouwd, en voor verplegen als betaald beroep. In een zopas verschenen artikel onderstreept ook de Canadese hoogleraar Lynn McDonald, die het volledige werk van Nightingale in zestien delen (!) heeft uitgegeven, dat ze veel meer was dan de "dame met de lamp": haar ervaringen in de Krimoorlog grijpt ze niet alleen aan om te pleiten voor een betere verpleegkundige scholing, maar ook voor meer aandacht voor hygiëne en voor een nieuwe hospitaalarchitectuur met afzonderlijke paviljoenen om het besmettingsgevaar te verkleinen.

De dame met de data

Florence Nightingale analyseert wat ze meemaakt. Dat verweg de meeste overlijdens het gevolg zijn van "vermijdbare ziekten" en niet van oorlogsverwondingen is een baanbrekend inzicht. "In een omgeving waar men de scharen en de scalpels van de grond opraapte stierf je niet aan een schotwonde, maar aan een infectie door de slechte verzorging. " zegt Jasmine Buntinx, lector verpleegkunde aan de Hogeschool UCLL in Leuven. In de opleiding vandaag staat hygiëne dan ook al op de eerste dag op het lesprogramma. "Geen extra schade aanrichten" is gebod nummer één. Handenwassen en desinfecteren: het blijft ook in coronatijden de hoeksteen.

Net als grafieken en curven lezen. Ook op het vlak van dataverzameling is Florence Nightingale een pionier. De sterftecijfers stelt ze als eerste voor in een pooldiagram. In 1859 wordt ze het eerste vrouwelijke lid van de Britse Royal Statistical Society. 

(Lees verder onder de grafiek)

De belangrijkste praktische les voor verpleegkundigen is hen te leren wat en hoe ze moeten observeren 

Florence Nightingale

In 1859 publiceert Nightingale "Notes on Nursing". Dit boek - vandaag nog altijd goed leesbaar - is van bijzondere waarde voor het verpleegkundig beroep, omdat het voor het eerst een overzicht geeft van wat goede verpleegkundige zorg inhoudt. Nightingale onderstreept het belang van nauwkeurige observatie in verplegend werk, zowel voor de preventie van ziekte als ter ondersteuning van de medische diagnose en behandeling. 

Nightingale ziet de zieke mens in zijn geheel 

Florence Nightingale houdt ook een pleidooi om patiënten eerlijk te informeren over hun ziekte en daarbij empathie te betonen, wat een totaal nieuwe benadering is. Zij wijdt ook een hoofdstuk aan gedragscodes voor omgaan met een zieke, wat nu psychosociale zorg wordt genoemd. Nightingale ziet kortom de zieke mens in zijn geheel. Ze beschouwt gezondheid niet alleen als de afwezigheid van ziekte, maar stelt de mens in relatie tot zijn omgeving centraal in haar visie op zorg. Deze holistische visie zal in de tweede helft van de twintigste eeuw in verpleegkundige theorieën weerkeren als tegengewicht tegen de dominantie van medisch-technische ontwikkelingen in de gezondheidszorg. Nightingale staat daarbij symbool voor zij die verplegen als moderne professie naast en niet ondergeschikt aan de geneeskunde plaatsen. 

(Lees verder onder de foto)

Florence Nightingale op latere leeftijd. Ze werd 90 jaar.

In 1860 richt Nightingale in het Sint-Thomashospitaal in Londen (de plek waar notabene de Britse premier Boris Johnson recent werd verpleegd met een coronabesmetting) de eerste professionele verpleegsterschool op.  Ze pleit voor een diepgaande en meerjarige opleiding, die openstaat voor zowel religieuzen als niet-religieuzen. Daarmee legt ze de basis voor een wetenschappelijk onderbouwde verpleegkunde. Dit model zal in alle Westerse landen navolging krijgen. 

(Lees verder onder de foto)

Een klas van de Belgische school voor gediplomeerde verpleegsters in Brussel, die in België als eerste de door Nightingale voorgestelde wetenschappelijke opleiding voor verpleegkundigen heeft georganiseerd (© Archief Belgische Rode Kruis, Brussel)

Een inspiratiebron voor België

In België - waar de eerste opleidingen pas in het begin van de twintigste eeuw van start gaan - is het vooral de Brusselse chirurg Antoine Depage die geïnspireerd wordt door Florence Nightingale. Hij komt onder de indruk van haar model van goed opgeleide lekenverpleegsters en start in 1907 in Brussel met een wetenschappelijke opleiding van drie jaar, waarna de kandidaat-verpleegsters nog twee jaar in de school dienst moeten doen vooraleer ze een diploma krijgen.

Als directrice van de school wordt Edith Cavell benoemd, een oud-leerlinge van de door Nightingale in Londen opgerichte opleiding. Deze "Belgische school voor gediplomeerde verpleegsters" is de eerste die in België de principes van Nightingale introduceert en toepast. 

Nightingale vormt ook een inspiratiebron voor zuster Jules-Marie Heymans, de Zuster van Liefde die in 1939 in Leuven de eerste normaalschool voor verpleegsters opricht. In de lijn van Nightingales pleidooi voor een wetenschappelijke opleiding gaat deze school, in samenwerking met de Leuvense universiteit, docenten voor verpleegstersscholen en verpleegsters voor leidinggevende functies in ziekenhuizen opleiden. 

Ze was de oermoeder van de verpleegkunde

Anno 2020 krijgen  de verpleegkundigen van de toekomst al meteen in het eerste jaar les over Florence Nightingale. "Zij is ten slotte diegene die van verpleegkunde een echt beroep heeft gemaakt," zegt Jasmine Buntinx, lector aan de Hogeschool UCLL in Genk. De UCLL kan door haar uitgebreid aanbod van postgraduaten overigens de opvolger van de normaalschool van zuster Jules-Marie genoemd worden.

"Als oermoeder van de verpleegkunde was ze heel bevlogen en nam ze echt verpleegkundig leiderschap op." Daar kunnen we nog van leren, vindt Buntinx. De zin "Ik ben maar een verpleegkundige" wil ze liever niet meer horen. De beroepstrots én de waardering voor het vak moeten omhoog. 

Ik ben "maar" een verpleegkundige: die zin moet verdwijnen

Dat zorgpersoneel nu met applaus en witte lakens wordt bedankt doet deugd, zegt Jasmine Buntinx. "Deze coronacrisis zal veel ogen doen opengaan." De docente is apetrots op haar stagiairs die meteen in het diepe zijn gegooid de voorbije maanden.

Deel uw verhalen

Net als Florence Nightingale droomt Jasmine Buntinx van een nieuwe visie op verpleegkunde. Daartoe wil ze 200 positieve ervaringen en verhalen met en over verpleegkundigen verzamelen. Iets delen kan via  maareenverpleegkundige@gmail.com

Ze was haar tijd ver vooruit, Florence Nightingale, in de mannenwereld van soldaten en dokters. Als kritisch denker over de organisatie van de gezondheidszorg. Als vrouw van de wetenschap, die data verzamelde en aanschouwelijk maakte. Haar vraag voor een grotere erkenning en een betere verloning van verpleegkundigen is 200 jaar na haar geboorte nog altijd pijnlijk actueel.  

Luister hier naar de stem van Florence Nightingale, opgenomen op een Edison-wasrol in 1890:

Meest gelezen