marcvandewiele.com

De atlas is een Antwerpse uitvinding en blaast 450 kaarsjes uit

Op 20 mei 1570 verscheen in Antwerpen Theatrum Orbis Terrarum van Abraham Oretelius. De eerste moderne atlas die verschillende landkaarten bundelde in één boek. "Het werk van Ortelius werd een klinkend succes", zegt Iris Kockelberg van Museum Plantin-Moretus op Radio 2 Antwerpen.

Precies 450 jaar geleden op 20 mei 1570 zag in Antwerpen de allereerste moderne atlas het levenslicht. "De Antwerpse cartograaf Abraham Ortelius lanceerde met zijn Theatrum Orbis Terrarum een uniek nieuw concept", zegt Iris Kockelbergh, directeur van het Museum Plantin-Moretus. "Ortelius was de eerste die een verzameling kaarten zonder filosofische beschouwingen in een boek bundelde. Voorheen werd de wereld vooral afgebeeld op grote wandkaarten. Je had een theater nodig om die naast elkaar op te stellen en de hele wereld te bewonderen. Daarom koos Ortelius voor zijn boek de titel Theatrum Orbis Terrarum ofwel het theater van de wereld." De term "atlas" geraakte pas na 1595 in zwang toen cartograaf Gerard Mercator zijn kaartenboek onder die naam uitgaf. Mercator was trouwens een groot bewonderaar van Ortelius' werk.

Ortelius was de eerste die landkaarten op hetzelfde formaat in boekvorm bundelde

Iris Kockelbergh, Museum Plantin-Moretus

Bestseller in je binnenzak

"De  atlas van Antwerpenaar Ortelius verkocht als zoete broodjes in heel Europa", zegt Kockelbergh op Radio 2. "Een boek werd toen op 500 à 800 exemplaren uitgegeven. Maar Ortelius werk is tientallen keren herdrukt. Er bestonden ook kleinere zakexemplaren van het Theatrum Oribis Terrarum die erg succesvol waren. In zijn boek riep Ortelius zijn lezers ook op om extra kaarten in te sturen. Die corrigeerde hij en verwerkte hij in zijn volgende versies. In ons Museum Plantin-Moretus kan je zien hoe de latere edities veel dikker zijn dan de eerste versie. Hij ging van een vijftigtal kaarten naar ruim 120", zegt Kockelberg. "In het museum is er zelfs een hele zaal gewijd aan het werk van Ortelius. Vooral de ingekleurde kaarten zijn pareltjes." Wie wil kan de atlas zelf digitaal ontdekken via deze link.

Lees verder onder de kaart.

Courtesy Everett Collection

Rubens en Filips II

Abraham Ortelius leefde in het zestiende-eeuwse Antwerpen, het toenmalige handelscentrum van de wereld. Niet verstoken van enige Antwerpse branie stuurde Ortelius zijn kaartenboek naar de machtigste man op aarde, de Spaanse vorst Filips II die ook de plak zwaaide in de Nederlanden. Volgens de legende liep de machtige monarch steeds met een Antwerpse atlas onder de arm om uit te pluizen welk gebied hij aan zijn grote Habsburgse Rijk zou toevoegen. "Het klopt in elk geval dat de grenzen van Zuid-Amerika doorheen de edities van de atlas correcter worden", zegt museumdirecteur Iris Kockelberg in "Start Je Dag". In het Museum Plantin-Moretus hangt trouwens ook onderstaand portret van Ortelius van de hand van Peter Paul Rubens. Hij schilderde het in 1633 lang na de dood van de vader van de moderne atlas.