Beeld van de GPR-radar van de Romeinse stad Falerii Novi op een geschatte diepte van 0,80-0,85 meter.
Luchtfoto: Google Earth/Image: Lieven Verdonck

Archeologen van UGent en Cambridge brengen voor het eerst volledige Romeinse ondergrondse stad in kaart

Archeologen zijn er voor het eerst in geslaagd een volledige, nog begraven, Romeinse stad, Falerii Novi, in kaart te brengen met een geavanceerde grondradar. De techniek heeft verbluffende details aan het licht gebracht en laat de onderzoekers toe de grondlagen op verschillende dieptes te bekijken en zo de evolutie van de stad te volgen. Het team van de Universiteit Gent en de University of Cambridge heeft een badencomplex ontdekt, een markt, een tempel een nooit eerder gezien type van openbaar monument en zelfs het uitgebreide netwerk van waterleidingen. De techniek zorgt voor een doorbraak in het onderzoek van oude Romeinse, en mogelijk ook andere, nederzettingen die vaak begraven liggen onder moderne gebouwen.

De archeologen brachten de Romeinse stad Falerii Novi, op 50 kilometer ten noorden van Rome, in kaart met behulp van een geavanceerde grondradar (GPR, ground penetrating radar). Die GPR werkt als een gewone radar, en gebruikt de echo, de weerkaatsing van radiogolven, om ondergrondse structuren, muren, vloeren, zuilen en dergelijke, in beeld te brengen. Verschillende materialen weerkaatsen de golven immers op een andere manier.

Dit principe wordt al ruim een eeuw toegepast, maar recente technologische vooruitgang heeft gezorgd voor snellere apparatuur die het mogelijk maakt grotere oppervlakken in kaart te brengen in een hogere resolutie dan ooit tevoren.

Bij het onderzoek naar Falerii Novi werd de GPR achter een quad over de hele site van zo'n 30 hectare binnen de stadsmuren getrokken - Falerii Novi was net niet half zo groot als Pompeï - en er werd om de 6 centimeter een meting uitgevoerd.

Falerii Novi ligt zo'n 50 kilometer ten noorden van Rome in de regio Lazio.
University of Cambridge

Evolutie van de stad te volgen

Het gebruik van de GPR die hogeresolutiebeelden oplevert, is een belangrijke vooruitgang omdat de oude steden vaak te uitgebreid zijn om opgegraven te kunnen worden en omdat er vaak moderne structuren op gebouwd zijn. 

Met de GPR kan men ook beelden maken op verschillende dieptes, die dan een soort van 'tijdsschijf' opleveren, een doorsnede van de toestand op een bepaald ogenblik in de geschiedenis. Dat laat toe om de veranderingen bloot te leggen die Falerii Novi in de loop van zijn bijna 1.000-jarig bestaan ondergaan heeft. 

Gebouwen worden immers afgebroken en vervangen door nieuwe, maar vaak blijven de fundamenten van de oudere gebouwen bewaard en de GPR kan die aan het licht brengen. 

Postdoctoraal onderzoeker Lieven Verdonck bij de GPR en de quad waarmee hij voortgetrokken wordt.
Frank Vermeulen

Ontdekkingen

Het team uit Gent en Cambridge heeft nu een eerste studie gepubliceerd met een overzicht van de hele stad, de technische details van het onderzoek en een gedetailleerder beeld van één deel van de stad. 

De studie roept vragen op bij een aantal stellingen over het ontwerp van Romeinse steden, en toont aan dat het bouwplan van Falerii Novi minder gestandardiseerd was dan dat van veel andere, goed bestudeerde Romeinse steden zoals Pompeï. Dat maakt de complexiteit en de variatie in de Romeinse stedenbouw zichtbaar, zeggen de onderzoekers. 

Ook waren de tempel, het marktgebouw en het badencomplex die nu ontdekt zijn, architecturaal gezien van een hoger niveau dan men normaal gezien zou verwachten in een kleine stad.  

In een zuidelijke wijk van de stad, net binnen de stadmuren, legde de GPR een groot rechthoekig gebouw bloot dat verbonden was met een reeks waterleidingen die naar het aquaduct leidden. Opmerkelijk was dat die pijpen gevolgd kunnen worden doorheen een groot deel van Falerii Novi, en dat ze onder de insulae - de stadsblokken - lopen en niet enkel langs de straten, zoals men zou verwachten. Het team denkt dat deze structuur een openlucht natatio of zwembad was en deel uitmaakte van een aanzienlijk openbaar badencomplex. 

Nog verrassender was dat het team aan de andere kant van de stad, in de buurt van de noordelijk poort in de stadswallen, twee grote structuren identificeerde die naar elkaar gericht waren in een porticus duplex, een overdekte corridor met een centrale rij van zuilen. Het team kent geen ander voorbeeld van een dergelijke structuur maar het denkt dat de gebouwen deel uitmaakten van een indrukwekkend openbaar monument en bijdroegen tot een "intrigerend heilig landschap aan de rand van de stad". 

De tempel die ontdekt is met de GPR in Falerii Novi.
Lieven Verdonck

Nieuwe uitdagingen

Hoewel dit onderzoek een doorbraak betekent voor ons begrip van oude steden, zorgt de GPR-technologie ook voor nieuwe uitdagingen, zo zeggen de onderzoekers.

Het onderzoek levert immers enorme hoeveelheden informatie op. Die massa data kunnen niet handmatig geanalyseerd worden, omdat dat te veel tijd zou vragen. Er zijn nieuwe, geautomatiseerde technieken nodig om alle info te verwerken en te interpreteren.

Doctor Lieven Verdonck, één van de Gentse archeologen, die het grootste deel van de technologische inbreng van het onderzoek voor zijn rekening genomen heeft, verricht innovatief werk op het vlak van AI-gebaseerde interpretaties en beeldverwerkingen voor de archeologie. Het is de bedoeling de computer een deel van de interpretatie te laten verrichten en dat daarna te onderwerpen aan de expertise van de onderzoekers. 

Door de grote hoeveelheid gegevens is de analyse van de kaart van Falerii Novi nog volop aan de gang. Toch heeft dit onderzoek nu al veel over deze stad en de Romeinse steden in het algemeen aan het licht gebracht. Falerii Novi lijkt minder het standaardplan te volgen dat zichtbaar is in veel andere goed bestudeerde steden zoals Pompeii, iets wat de complexiteit en variatie in de Romeinse stedenbouw aantoont.

Het deel van de stad dat de onderzoekers meer in detail beschreven hebben, in de foto bovenaan is het het gebied in het rode kader.
Image: Lieven Verdonck

'Voorproefje"

De studie die nu gepubliceerd is, is slechts een 'voorproefje', zo zei professor Frank Vermeulen van de UGent aan VRT NWS. In deze studie wordt een overzicht gegeven van het onderzoek van de hele stad en verder wordt er vooral ingegaan op de mogelijkheden van GPR en de interpretatieproblemen.

Het is de bedoeling van het team om de gegevens voor de hele stad uitgebreid te analyseren en te interpreteren en de bevindingen in 'open access', vrij toegankelijk, te publiceren. 

Ook wordt er in de studie een gedetailleerd beeld gegeven van één wijk. Opmerkelijk is dat men daar bewijzen heeft gevonden voor het 'roven van stenen', een praktijk die zeer wijdverspreid was: uit verlaten steden werden stenen gehaald om elders nieuwe gebouwen op te trekken. 

In dat gebied heeft men een aantal vloeren gevonden maar de muren ontbreken omdat de stenen weggehaald zijn. Het team heeft intussen al veel ervaring met de interpretatie van de hoge resolutie gegevens van de GPR, zei professor Vermeulen, en men vindt een soort van negatief waar de muren gestaan hebben. Overigens zijn er in vergelijking met andere archeologische sites niet zo vaak stenen geroofd in Falerii Novi, zo zei Vermeulen.

Het team heeft de GPR-techniek ook al gebruikt in een andere site, Interamna Lirenas, ten zuiden van Rome, en ze kan uiteraard ook toegepast worden op andere archeologische vindplaatsen.

 Professor Martin Millett van Cambridge zei dat het nu "opwindend en realistisch" is zich voor te stellen dat GPR gebruikt zou worden voor het onderzoeken van een belangrijke Romeinse stad als Miletus in Turkije, Nicopolis in Griekenland of Cyrene in Libië. 

Over één ding zijn de onderzoekers het immers eens: "Het lijdt weinig twijfel dat deze technologie de manier waarop de Romeinse verstedelijking kan worden begrepen, fundamenteel zal veranderen", zo zeggen ze.

Een beeld van Falerii Novi met een oudere techniek, magnetometrie.
Luchtfoto: Google Earth/Image: Lieven Verdonck

Falerii Novi

Falerii Novi ligt ongeveer 50 kilometer ten noorden van Rome en werd gesticht in 241 voor Christus, na de verwoesting van een nabijgelegen stad door de Romeinen.

Het is een van de vroegste voorbeelden van Romeinse 'koloniesteden', steden die gesticht werd in veroverd gebied. In deze periode, het midden van de Republikeinse Tijd, kende Rome een snelle expansie en in dit geval ging het om gebied dat veroverd was op de Falisken, een volk dat langs de Tiber woonde.

In de koloniesteden werden Romeinen uit Rome gevestigd, en in samenspraak met de elite van het veroverde volk, ook leden van dat volk, zo zei professor Vermeulen aan VRT NWS. Het systeem werd later in heel het Romeinse Rijk toegepast.

De ommuurde stad groeide uit tot een gebied van 30,5 ha en werd bewoond tot de vroege Middeleeuwen, rond 700 na Christus.

De stad is goed gedocumenteerd in de historische archieven en ligt niet begraven onder moderne gebouwen. Ze is al tientallen jaren voorwerp van onderzoek met allerlei niet-invasieve technieken, onder meer magnetometrie. Maar dankzij de nieuwe technologische ontwikkelingen van de GPR-radar geeft Falerii Novi nu nog heel wat geheimen prijs.

De studie van het team van de Universiteit Gent en de University of Cambridge is gepubliceerd in Antiquity. Dit artikel is onder meer gebaseerd op een persbericht van de UGent en een persbericht van Cambridge.

Video player inladen...

Een video van de UGent met een overzicht van de resultaten van de GPR-radar op verschillende dieptes.

Meest gelezen