Copyright 2020 The Associated Press. All rights reserved

Vandaag alweer protest tegen racisme en politiegeweld in Frankrijk: wordt de politie de politieke splijtzwam in Parijs?

De dood van George Floyd in Minneapolis heeft wereldwijd tot veel protest geleid. Ook in Europa waren er grote betogingen en Frankrijk lijkt het voortouw te nemen. In Parijs is er vandaag opnieuw massaal protest. De betogers voelen zich verlaten door de republiek. Maar ook de politie voelt zich verraden door de regering. Voor president Emmanuel Macron en zijn minister van Binnenlandse Zaken Christophe Castaner wordt de spreidstand ronduit ongemakkelijk. 

Assa Traoré (35) heeft voor zaterdagmiddag nieuw en "nationaal" protest aangekondigd in Parijs. De zus van Adama Traoré - de zwarte man die in 2016 overleed in een politiebureau - is uitgegroeid tot het boegbeeld van de protesten. Gewezen justitieminister Christiane Taubira noemt haar "een kans voor Frankrijk". Ook al omdat ze het protest op een waardige manier vorm geeft. 

De betogers willen in de eerste plaats "gerechtigheid voor Adama Traoré". Maar het gaat ook veel ruimer, over racisme in de samenleving en bij de politie. De vorige (nochtans vanwege corona verboden) betoging die ze op poten zette, kreeg volgens de politie minstens twintigduizend mensen op de been. Volgens de organisatioren zelfs vier keer meer.  In de marge van de betoging kwam het ook - een traditie in Parijs - tot relletjes. Je kan de betoging nog eens bekijken in de video hieronder. 

Video player inladen...

Vanwaar dat massale protest? Valt de Franse situatie dan echt te vergelijken met de Amerikaanse? Het antwoord wat betreft de politie is genuanceerd, maar toch vooral nee. In de VS vallen er jaarlijks wel duizend doden bij interventies door de politie, in Frankrijk tien tot twintig. Maar opgelet, want in die cijfers zitten ook verkeersongevallen of doodgeschoten terroristen. En zelfs als we rekening houden met het feit dat er vijf keer méér Amerikanen zijn dan Fransen, dan nog is het verschil gigantisch groot.

Maar toch zijn de laatste jaren ook in Frankrijk opvallend veel incidenten met agenten in de openbaarheid gekomen. Er is natuurlijk het geval van Adama Traoré zelf, de aanleiding voor de betoging in Parijs. Wat er in juli 2016 precies is gebeurd met de 24-jarige is niet duidelijk. Wel staat vast dat hij op de loop ging voor de politie. Hij werd ingerekend in een privéwoning, meegenomen en uiteindelijk dood verklaard op de binnenkoer van een politiekazerne in de buurt van Parijs.

De agenten hebben zelf toegegeven dat ze bij de arrestatie met hun volle gewicht op de jongeman van 24 zijn gaan zitten. Is hij gestorven als rechtstreeks gevolg daarvan, of had het ook te maken met eerdere medische problemen? Dat is na vier onderzoeken nog altijd niet duidelijk. Maar de indruk bestaat dat de politie vaak 'de hand boven het hoofd' wordt gehouden. Agenten worden alleen veroordeeld wanneer de bewijslast oorverdovend is.

Het comité "de waarheid voor Adama" wil maar één ding, dat de agenten veroordeeld worden. Maar de rechterlijke macht is natuurlijk onafhankelijk. Minister van Justitie Nicole Belloubet wilde de familie Traoré ontmoeten, maar zelfs dat lokte een storm van verontwaardiging uit, wegens mogelijke 'politieke inmenging' in een gerechtelijk onderzoek. 

Te veel politiegeweld om toeval te zijn?

Maar er is meer dan de zaak-Adama alleen, veel meer. De défenseur des droits - een soort commissaris voor de mensenrechten - heeft er een paar jaar geleden al op gewezen dat mensen met een andere etnische achtergrond maar liefst twintig keer meer kans lopen om te worden gecontroleerd dan de 'autochtone' Fransen.

En dan zijn er een groot aantal getuigenissen. Recent nog is een jongen van veertien zwaargewond geraakt na een politie-interventie in Bondy bij Parijs. Gabriel had weliswaar een scooter gestolen. Maar op het moment dat hij zich overgeeft zou hij vastgehouden zijn en met opzet in het gezicht zijn gestampt. Hij had een operatie nodig om zijn oog te redden en hield er een breuk in het aangezicht aan over. Zijn familie heeft een klacht ingediend, de IGPN (het Franse comité P) onderzoekt de zaak. 

Het racisme sluipt hoe langer hoe meer de politierangen binnen 

groepering van wijkwerk Maisons des potes,

Er zijn talrijke andere incidenten bekend, waar de ordediensten (onnodig?) veel geweld gebruikten. Bij de betogingen van de gele hesjes zijn naar schatting tweeduizend mensen gewond geraakt, bijna twintig zijn een oog verloren door projectielen van de politie. Ook mensen die vreedzaam betoogden zijn zwaargewond geraakt, dat hebben we zelf kunnen vaststellen. Anderen waren niet betrokken bij het protest, maar waren op het verkeerde moment op de verkeerde plek. Zoals een vrouw van tachtig, Zineb, die eind 2018 in Marseille overleed op de operatietafel. Ze had door haar open venster - op de vierde verdieping! - een traangasgranaat in haar oog gekregen.

Voor Les Maisons des Potes, een vereniging van anti-racistische wijkwerkingen is het duidelijk dat het racisme almaar meer om zich heen grijpt in de rangen van de politie. Recent zijn berichten uit een Facebookgroep voor agenten in de openbaarheid gebracht, waarin agenten onmiskenbaar racistische opmerkingen maakten, en zich bij voorbeeld vrolijk maakten om de dood van jongeren op een moto. De Facebookgroep telt duizenden leden. Er is een onderzoek geopend. Steve Maniço (24) verdronk vorige zomer in de Loire nadat de politie in Nantes een nachtelijke charge had ingezet. Wat er precies is gebeurd blijft onduidelijk. 

Cédric Chouviat, 42 jaar en vader van vijf, stierf begin dit jaar nadat hij door agenten in Parijs was overmeesterd en met het gezicht naar de grond was gelegd. Gestikt en met een gebroken strottenhoofd. In totaal zouden er sinds de coronacrisis al twaalf slachtoffers zijn gevallen bij interventies van de politie. Wordt 2020 een extra zwart jaar? 

We hebben blijkbaar allemaal een hartkwaal 

familielid van Ali Ziri, die in 2009 stierf tijdens zijn arrestatie

Een deel van de Franse bevolking heeft het gevoel dat de agenten al te gemakkelijk wegkomen met ongeoorloofd geweld. Het geval van de 69-jarige Ali Ziri is bekend, de man overleed tijdens zijn arrestatie in de marge van een betoging in 2009. Na jaren van procedures besloot het Franse gerecht dat de man niet door het ingrijpen van de politie was gestorven, maar... aan een onderliggend hartprobleem. Net als trouwens in de zaak-Adama Traoré, waar de officiële autopsie ook uitwees dat de jongeman een hartprobleem had. De broer van Ali Ziri zei het al een paar jaar geleden. 'We hebben blijkbaar allemaal een hartkwaal'.

Is er onvoldoende toezicht op de politiepraktijken? Tot voor kort leek het in elk geval zo dat de 'plaquage ventral' - de arrestant wordt met de buik naar de grond gelegd en met een nekklem kan dan ook nog eens zijn adem worden afgesneden - wel gevaar opleverde, maar niettemin werd toegestaan. Althans wanneer dat nodig was, en de interpretatie ligt uiteraard bij de politie zelf. 

Ongeziene politieke ommekeer

Maar plots maakte de regering een eind aan de omstreden techniek. Na de protesten voor George Floyd in de Verenigde Staten kwam minister van Binnenlandse Zaken Castaner maandag 8 juni met de mededeling 'dat de techniek waarbij arrestanten bij de nek of de hals worden geklemd' niet meer wordt toegelaten. Niet de hele 'buikligging' wordt dus afgevoerd, wel de nekklem. Een niet onbelangrijke nuance. De politie zelf liet meteen weten dat ze er anders over denkt. Sommige agenten willen zelfs geen arrestaties meer verrichten 'zolang er geen degelijk alternatief wordt voorgesteld'. Want iets afschaffen is één ding, hoe je dan wel met agressieve arrestanten moet omgaan een tweede. 

De term politiegeweld is onaanvaardbaar in een democratie

President Emmanuel Macron, maart 2019

Castaner verklaarde bovendien dat hij bij de politie geen racisme meer tolereert. 'Elke redelijke verdenking van racistische daden zal worden gevolgd door een schorsing van de agent in kwestie', zei de minister. Een op zijn minst opmerkelijke politieke bocht. Vorig jaar ten tijde van de gele hesjes liet Christophe Castaner nog weten dat hij zelfs de term 'politiegeweld' niet kon aanvaarden. President Macron verklaarde in het voorjaar 2019 nog dat hij de woorden politiegeweld of repressie door de politie onaanvaardbaar vond in een democratie. 

aanklacht tegen politiegeweld, karikatuur van president Macron met granaatlanceerder, Parijs januari 2020

Maar het lijkt erop dat nu niet alleen de toon is veranderd, maar ook het beleid zelf. Op de ministerraad begin deze week is de president tussenbeide gekomen over het onderwerp. 'Racisme en discriminatie zijn een ziekte. Ik roep de ministers op om onwrikbaar te zijn en actie te ondernemen'. Daarnaast benadrukte president Macron ook dat de overgrote meerderheid van de agenten niet zwart gemaakt mag worden. Maar wie wel in de fout gaat hoeft geen bescherming van hogerhand te krijgen.

Ook minister Castaner liet bij herhaling optekenen dat het overgrote deel van de agenten niet racistisch is, en alle steun verdient. Maar toch is de verandering aan de top van de Franse staat er één van formaat. Castaner, in de Franse media steevast de 'eerste flik van Frankrijk' genoemd, is nu de gebeten hond van de politiebonden. Ze zeggen 'dat ze het al gewoon zijn in de steek gelaten te worden, maar nooit eerder zoals nu door Castaner'.  De agenten gingen zelfs betogen op de Champs Elysées, en dat ondanks het betogingsverbod. En op verschillende  plekken gooiden ze hun wapenstok en handboeien op de grond, een sterk signaal van verzet. Kijk naar de onderstaande beelden. 

Video player inladen...

Je zal maar agent zijn

Is de kritiek op (een deel van) de Franse politiediensten terecht? In een aantal gevallen ongetwijfeld wel. Maar je zal ook maar agent zijn. Zijn het de gele hesjes niet, dan is er wel het pensioenspook. Of 1 mei. Of er zijn antiracismebetogingen. Met telkens in de marge van die manifestaties groepen relschoppers, die erop uit zijn te plunderen en als het even kan ook agenten te verwonden. In een aantal voorstadswijken van grote steden is zelfs de brandweer niet welkom, laat staan de politie. 

De laatste jaren raken steeds méér agenten gewond tijdens de uitvoering van hun job, het zouden er nu al zo'n tienduizend zijn. Agenten leven in een gewelddadige omgeving. De spanning en de stress van de job is zwaar om dragen, bijna zestig Franse agenten zijn vorig jaar uit het leven gestapt. En voor een goede balans werk-privé moet je ook al niet niet bij de Franse politie zijn. Vorig jaar alleen al is voor 50 miljoen euro aan overuren uitbetaald. Voor de politiebonden is de maat vol. Het vuile werk opknappen, en dan ook nog eens racistisch worden genoemd? 

Minister van Binnenlandse Zaken Castaner, de nekklem wordt niet langer aanvaard
Copyright 2020 The Associated Press. All rights reserved

Rechts ruikt zijn kans

De rechtse partijen, die in coronatijden even op hun adem hadden getrapt, zien hun kans schoon. De centrumrechtse oppositiepartij LR (de partij van ex-president Sarkozy) liet bij monde van voorzitter Christian Jacob weten 'dat politiegeweld in Frankrijk niet bestaat'. Waar hebben we dat nog gehoord?  Rechts schiet - figuurlijk - met scherp op de regering. Marine Le Pen van de uiterst rechtse RN (Rassemblement National) ging vrijdag op bezoek bij een politiekantoor in een voorstadswijk van Parijs. De boodschap is duidelijk: wij staan wel achter u. 

'Toch even opmerken dat het in bijna al die gevallen om delinquenten gaat, ook in het geval van Adama Traoré' zei Marion Maréchal-Le Pen, voor velen het toekomstige boegbeeld van uiterst rechts in Frankrijk. Ze voegde eraan toe dat ook de familie Traoré betrokken was bij misdaden. Wat haar meteen een klacht opleverde van de familie Traoré. Dat is misschien een van de meest opmerkelijke feiten, dat de 'slachtoffers' van racisme zich niet meer zomaar in een hoekje laten wegdrukken. 

Enerzijds en tegelijk anderzijds, en même temps

In elk geval is duidelijk dat politie en racisme thema's zijn die de komende maanden hoog op de politieke agenda zullen staan. Allicht is er weinig twijfel dat de boodschap van president Macron de juiste is. Weg met racisme, het grootse deel van de agenten verdient het helemaal niet om als racist te worden weggezet en wie verkeerd handelt gaat eruit, ook al is hij (zij) agent.

Maar in de politiek is het niet van gelijk hebben natuurlijk, maar van gelijk krijgen. Dat de dood van George Floyd in Frankrijk betogingen... van de politie op de been brengt toont aan hoe moeilijk de kwestie is. Eén voordeel heeft president Macron. Als het echt te moeilijk wordt, kan hij nog altijd zijn minister van binnenlandse zaken de laan uitsturen. Of desnoods zijn eerste minister. Zelf moet kan de president boven het gewoel uitstijgen en het geweten van de republiek zijn. Enerzijds, en tegelijk anderzijds. Die genuanceerde boodschap is het handelsmerk geworden van president Macron, 'en même temps'. Het een én het ander. Valt te bekijken of het publiek er ook zo genuanceerd over denkt. 

Marine Le Pen van de uiterst-rechtse Rassemblement National op bezoek bij de politie
AFP or licensors