2019 Getty Images

J.K. Rowling verdedigt zich na kritiek op "transfobe" tweet, maar waarover gaat de hele hetze eigenlijk?

Ruim een week al ligt J.K. Rowling, de schrijfster van de wereldberoemde Harry Potter-boeken, onder vuur. Aanleiding is een tweet die als transfoob (discriminerend tegenover transgenders red.) werd bestempeld. De kritiek is zo hevig en komt werkelijk uit alle hoeken, dat Rowling zich genoodzaakt zag om zich te verdedigen in een lang essay. Transfoob is ze naar eigen zeggen niet, al heeft ze het wel moeilijker met transactivisten. Wij vroegen ten slotte aan experten in eigen land meer uitleg over de hetze.

Even naar waar het allemaal begon. Vorige week vrijdag gaf J.K. Rowling via Twitter commentaar op een artikel waarin een opiniemaker het had over "mensen die menstrueren". J.K. Rowling gaf aan te worstelen met die omschrijving, want volgens haar was daar een eenvoudigere beschrijving voor, mensen die menstrueren zijn volgens Rowling namelijk gewoon "vrouwen". 

Die uitlating van Rowling werd door menig Twitteraar als "transfoob" bestempeld, aangezien ook sommige transmannen kunnen menstrueren.

Daarop ging Rowling zich nog verder verklaren in een reeks tweets. Ze wees daarbij op het verschil tussen (biologische) sekse en genderidentiteit.

Enkele termen uitgelegd:

Sekse: Het aangeboren lichamelijke geslacht oftewel de biologische kenmerken die bepalen tot welk geslacht je behoort. Denk hierbij aan chromosomen, hormonen en geslachtskenmerken.

Gender: De kenmerken, eigenschappen, talenten en verwachtingen die we toekennen aan vrouwen en mannen. Je wordt geboren met een (on)bepaald geslacht, maar gender krijg je mee vanuit de samenleving waarin je geboren bent. 

Genderidentiteit of psychologisch geslacht: De persoonlijke beleving van je gender. Je kunt jezelf identificeren als man, vrouw, beide of geen van beide.

(Bron: Vlaamse overheid)

Rowling wijst er in haar tweets op dat "sekse" (je biologische ofwel aangeboren lichamelijke identiteit red.) niet kan vervangen worden door "gender" (de identiteit die je in de loop van je leven ontwikkelt). 

"<...> Ik ken en hou van transgenders, maar als je het concept van een biologische seksebepaling uitwist, zorg je er ook voor dat veel mensen een deel van hun leven niet meer kunnen bespreken. Het is geen haat om de waarheid te spreken."

"Het idee dat vrouwen zoals ik - die al decennialang veel empathie voelen voor transgenders en zich verwant voelen omdat transgenders net zoals vrouwen kwetsbaar zijn voor geweld door mannen - transgenders zouden haten omdat ze geloven dat er zoiets bestaat als een biologisch geslacht en daar de gevolgen van hebben gedragen, is nonsens"

"Ik respecteer elke transgender die op een manier leeft die authentiek en comfortabel aanvoelt voor zichzelf. Ik zou met jullie op straat komen als jullie gediscrimineerd worden puur om het feit dat jullie transgender zijn. Maar tegelijkertijd is mijn leven gevormd doordat ik een vrouw ben. Ik geloof niet dat het haatdragend is om dat te zeggen."

Kritiek

Maar de kritiek dat J.K. Rowling zich aan transfobe uitspraken waagde, bleef aanhouden. Ook verschillende beroemdheden spraken zich over de kwestie uit.

Zo schreef Daniel Radcliffe, die de rol van Harry Potter vertolkte in de verfilmde boeken van J.K. Rowling, in een opiniestuk dat "transgender vrouwen vrouwen zijn". "Elk statement dat dat niet zo is, tast de identiteit en waardigheid van transgenders aan en gaat in tegen al het advies van zorgdeskundigen die hier veel meer verstand van hebben dan Jo en ik. Het is duidelijk dat we transgenders moeten steunen en niet nog meer moeten beschadigen."

En ook Emma Watson, die aan de zijde van Radcliffe de rol van Hermelien vertolkte in de Harry Potter-films, liet van zich horen. "Transgenders zijn wie ze zeggen dat ze zijn en ze verdienen het om hun leven te leiden zonder telkens in vraag te worden gesteld of gezegd te worden dat ze niet zijn wie ze zeggen dat ze zijn."

V.l.n.r. Daniel Radcliffe, J.K. Rowling, Emma Watson en Rupert Grint
2011 Getty Images

En ook Eddie Redmayne, die de rol van Newt Scamander speelt in de "Fantastic Beasts"-filmreeks, een spin-off van Harry Potter, spaarde J.K. Rowling niet. "Transvrouwen zijn vrouwen, transmannen zijn mannen en er bestaan ook non-binaire identiteiten (een non-binair persoon is iemand die zich niet thuisvoelt in de binaire gendercategorieën man of vrouw en zich beter voelt bij een andere, niet-binaire, genderidentiteit red.). Mijn transgendervrienden en -collega's zijn het beu dat hun identiteit keer op keer in vraag wordt gesteld. Bovendien leidt dat ook vaak tot geweld en misbruik. Ze willen hun leven vredevol leiden en het is tijd om hen dat te laten doen."

Eddie Redmayne en J.K. Rowling
2016 Karwai Tang

Essay

Na alle hetze van de voorbije dagen, heeft Rowling nu een lang essay gepubliceerd, waarin ze een bredere inkijk geeft in haar gedachtegang. Ze benadrukt niet transfoob te zijn, maar haalt wel uit naar transactivisten.

Ze begint haar essay met uit te leggen dat ze al meer dan twee jaar het debat rond genderidentiteit volgt. "Ik heb transgenders ontmoet, ik lees artikels van experten en ik heb het debat online en in de traditionele media gevolgd." Ze doet dat enerzijds vanuit professionele overwegingen (als schrijver van fictieboeken waarbij ze personages met complexe karakters samenstelt) en anderzijds vanuit persoonlijke interesse. 

Zo is ze zich naar eigen zeggen zorgen gaan maken over het "explosieve" aantal jonge vrouwen dat een transitie wil doormaken en door de aantallen die terug willen keren naar hun oorspronkelijke biologische geslacht. "Ik weet dat een transitieproces een oplossing kan zijn voor sommige mensen die kampen met genderdysforie (een geslachtsidentiteitsstoornis waarbij een persoon een conflict ervaart tussen de ervaren genderidentiteit en het biologisch bepaalde geslacht red.) maar tegelijkertijd ben ik me bewust van studies die stellen dat er ook tieners uit die fase groeien."*

(*De studies die J.K. Rowling aanhaalt in haar essay zijn selectief en worden niet door alle experten erkend)

Rowling maakt zich bijgevolg zorgen dat de Schotse regering nu stappen zet om (juridisch) makkelijker van geslacht te veranderen. "Een man zal al een vrouw kunnen worden, door gewoon te zeggen dat hij er een is", vat ze samen.

Hoewel ze beseft dat transgenders vaak het slachtoffer zijn van geweld, maakt Rowling zich naar eigen zeggen ook zorgen om de veiligheid van vrouwen en meisjes en ze wil dan ook haar bezorgdheden uiten zonder belaagd te worden door bedreigingen (zoals ze de afgelopen dagen heeft ervaren).

Ik heb een complex verleden en daaruit komen mijn angsten voort, alsook mijn interesses en opinies

J.K. Rowling

"Wanneer je de kleedkamers en toiletten zal opengooien voor een man die gelooft dat hij een vrouw is of zich een vrouw voelt - wat zou gebeuren als je zonder operaties of hormonenbehandeling van geslacht kan veranderen - dan open je de deuren naar alle mannen die binnen willen komen."

Ze getuigt daarbij ook over misbruik dat ze zelf in haar verleden heeft meegemaakt en waardoor ze nog altijd angsten ervaart.

Uiteindelijk besluit ze: "Ik heb een complex verleden, en daaruit komen mijn angsten voort, maar ook mijn interesses en mijn opinies. Bij het creëren van fictiepersonages vergeet ik nooit de innerlijke complexiteit en ik vergeet dat zeker ook niet als het gaat over transgenders. Het enige wat ik wil is dat er empathie en begrip is voor miljoenen vrouwen die alleen maar hun bezorgdheden willen uiten, zonder daarvoor bedreigingen te krijgen."

Experten aan het woord

"Heel veel mensen volgen nog het binaire concept van mensen: mensen zijn mannen of vrouwen", reageert Liesbet Stevens van Instituut voor de gelijkheid van mannen en vrouwen. "Lang leek het gewoon een een-op een-relatie tussen je biologische kenmerken en hoe je je voelt. Men had zelfs geen woord voor hoe het is om bepaalde biologische kenmerken te hebben en je niet zo te voelen. Nu noemen we deze mensen transgender personen. België was vrij snel - al sinds de jaren 70 - om het mogelijk te maken om het geslacht dat op je identiteitskaart staat, te veranderen. In 2007 is voor het eerst een wettelijk kader uitgewerkt met medische voorwaarden: je moest lichamelijk een volledige transitie hebben doorgemaakt naar de fysieke kenmerken van het andere geslacht. Al snel verdedigden experts dat het een mensenrechtenschending is om zulke zware medische ingrepen te moeten ondergaan om je eigen identiteit juridisch erkend te zien. In 2017 heeft België die medische voorwaarden losgelaten."

Liesbet Stevens

"Voor veruit de meeste mensen lopen sekse en gender volgens dezelfde lijnen", gaat Stevens verder. "Zo worden de meeste vrouwen geboren met de seksekenmerken van het vrouwelijke geslacht om dan ook hun genderidentiteit als vrouw te ontwikkelen. Mensen die hun genderidentiteit ontwikkelen naar hun biologische kenmerken, noemen we cisgender personen. De gemiddelde cisgender persoon denkt daar allemaal nooit over na, die vindt alles heel vanzelfsprekend want de samenleving is op hun ervaring vormgegeven. Maar als je van de "status quo" afwijkt, dan schuurt je levenservaring met de "regels" van de samenleving. Je past niet in de klassieke "hokjes". Het is begrijpelijk dat mensen dat niet eerlijk vinden en dat ze zich afvragen waarom iedereen moet leven als cisgender personen. En dan krijg je dus activisten die die ruimte voor zichzelf opeisen in de samenleving. En dan pas worden die levenservaringen zichtbaar voor cisgender personen die daar nooit over hebben nagedacht. Het is dan pas, door dat activisme, dat cisgender personen betrokken worden in de discussie. Opeens gaat het ook over hen."

Hoewel België bij "de rappe" was, zoals Stevens zegt, wordt de discussie wel nog elders in Europa en in de wereld gevoerd. Ook in Schotland dus, zoals Rowling aanhaalt. "In het Verenigd Koninkrijk is er zelfs een volksbevraging geweest over de vraag of mensen hun geregistreerd geslacht mochten veranderen zonder bijkomende voorwaarden", weet Joz Motmans van het Transgender Infopunt. "Er is toen door verschillende tegenstanders uit radicaal-feministische en religieuze hoek sterk gelobbyd om daartegen te stemmen, en zo is een angstdiscours gevoed. In haar essay hanteert Rowling erg transfobe argumenten waarbij ze zeer selectief onderzoek aanhaalt dat haar uitkomt, onderzoek dat bovendien erg mager is en waar internationale organisaties zoals de World Professional Association for Transgender Health al hebben op gereageerd als zijnde onwetenschappelijk. Er is helemaal geen grote uitval in jongeren die zich aanmelden voor transgenderzorg en er is ook helemaal geen grote massa die nadien terug zou willen. Rowling bouwt haar argumenten op valse informatie."

Maar Rowling is zeker niet de enige met angsten daaromtrent, weet Stevens. "Er zullen zeker vrouwen zijn die zich ongemakkelijk voelen als er in een sanitaire ruimte iemand zou binnenkomen die de fysieke kenmerken van een man heeft. Er moet ruimte zijn om dat gevoel te erkennen, maar er zijn ook oplossingen voor die gevoeligheden en die hoeven niet te discrimineren - niet tegenover cisgenders en niet tegenover transgenders."

Motmans raadt op zijn beurt Rowling aan om te kijken naar andere landen, waaronder België. "Zo is er sinds de wetswijziging helemaal geen toename geweest in klachten of pv's betreffende seksueel geweld. Dat is een compleet nonsens-argument, alle wetenschappelijk onderzoek geeft net aan dat inclusieve toiletten net veiliger zijn en dat bovendien het grote publiek er helemaal geen probleem mee heeft."

Meest gelezen