Represented by ZUMA Press, Inc.

Waarom het strafblad van George Floyd er niet toe doet

Ja, George Floyd had een strafblad. Nee, dat rechtvaardigt niet dat hij stierf door buitensporig politiegeweld tijdens zijn arrestatie. Dat standpunt verdedigt filosoof Johan Braeckman. "Als de dood van Floyd terecht is, dan zou dat de moord op tien- tot honderdduizenden andere ex-gevangenen legitimeren."

opinie
Johan Braeckman
Johan Braeckman is hoogleraar wijsbegeerte aan de Universiteit Gent

Ik ben er de voorbije maanden eindelijk in geslaagd om me doorheen enkele stapels ongelezen tijdschriften te worstelen, met dank aan de lockdown. Het was niks te vroeg. Er zaten zelfs exemplaren tussen van The New York Review of Books uit 2015 en 2016.

Mijn oog viel op een artikel van Michael Tomasky, uit de periode dat Donald Trump in de running was als presidentskandidaat van de Republikeinen in de VS. Interessante lectuur. Hij wijst erop dat Trumps opruiende taal de overgang normaliseerde van schelden en beledigen naar fysiek geweld, door zijn supporters.

Tijdens een persconferentie in die periode verwees iemand naar een incident waarbij een blanke Trumpfan een zwarte protesteerder een vuistslag had gegeven. Trumps reactie: "Ik denk dat wat hij deed zeer passend was. De protesteerder sloeg zelf mensen. En het publiek sloeg terug." Trumps slotzin laat ik maar onvertaald: "And that's what we need a little bit more of.

Uiteraard is Trump niet verantwoordelijk voor het racisme in de VS. Maar het is al even lastig om het er helemaal los van te zien. Trump versterkt een problematiek die de VS reeds lang teistert: disproportioneel geweld van de politie tegenover zwarten. 

De directe aanleiding van de dood van George Floyd op 25 mei 2020 was een telefoontje van een winkelbediende naar de politie. Hij dacht dat Floyd betaalde voor een pakje sigaretten met een vals briefje van twintig dollar.

Jaren geleden werd Mark D. McCoy, een Amerikaanse professor archeologie, opgepakt. Enkele dagen na de dood van Floyd tweette McCoy een bericht dat ondertussen miljoenen keren is gedeeld: "George Floyd en ik werden allebei gearresteerd op verdenking van het uitgeven van een vals biljet van twintig dollar. Voor George Floyd, een man van mijn leeftijd, met twee kinderen, was het een doodvonnis. Voor mij, een verhaal dat ik soms vertel op feestjes." 

De massale reacties op de dood van Floyd zijn hoopgevend. Er lijkt een breekpunt te zijn bereikt. De discriminatie, het racisme, de vooroordelen, het geweld: het moet nu eindelijk maar eens gedaan zijn.

Dat betekent niet dat het vanzelf zal goed komen. Bijzonder leerzaam in dat verband zijn de tegenreacties. Zo circuleert op diverse sociale media een foto van George Floyd met de volgende (oorspronkelijk Engelstalige) tekst: "De media en links maakten van George Floyd een martelaar. Maar wie was hij echt?"

Daarop volgt een opsomming van de periodes dat Floyd in de gevangenis zat. Een paar keer voor bezit van cocaïne, maar ook voor twee gewapende overvallen, waaronder die op een zwangere vrouw, in haar huis. Het bericht gaat verder: "Toen hij gedood werd, was hij onder invloed van meth [de drug methamfetamine, vooral bekend als crystal meth, red.], klaar om in een auto te stappen en misschien je kind dood te rijden. Jammer genoeg had de zwangere vrouw geen geweer."

Lees voort onder de afbeelding waarvan sprake:

De bewuste afbeelding die de ronde doet op sociale media.

Voor zover ik kon nagaan, kloppen de feiten in het bericht. Maar de belangrijkste vraag hier is: wat wil men met het bericht precies aantonen? Het antwoord ligt voor de hand: Floyd is zelf schuldig aan zijn dood, hij heeft het zelf gezocht, hij verdiende het om te overlijden

"Just world fallacy"

Laat ons die opvatting, die blijkbaar wijdverspreid is, wat nader onderzoeken. In de kern zit een vaak voorkomende maar complexe denkfout: de "just world fallacy", de "rechtvaardige wereld misvatting". Die moralistische fallacy of drogreden beweert dat mensen onvermijdelijk oogsten wat ze zaaien. Dat kan zowel ten goede als ten kwade zijn.

In de context van de dood van Floyd ligt de redenering voor de hand. Zijn strafblad spreekt voor zich: hij verdiende het om gedood te worden. Die gedachtegang is hier fout, omdat men onmogelijk hard kan maken dat de vroegere inbreuken van Floyd zijn dood rechtvaardigen. Bovendien was hij veroordeeld voor zijn misdaden en had hij zijn straffen uitgezeten in de gevangenis. 

Als de dood van Floyd terecht is, dan zou dat de moord op tien- tot honderdduizenden andere ex-gevangenen legitimeren. 

De inbreuk die de directe aanleiding van zijn dood was, houdt al helemaal geen vorm van rechtvaardigheid in. Misschien klopt het dat hij wou betalen met een vals briefje van twintig dollar en wie weet was hij zich daarvan bewust, maar is dat misdrijf ernstig genoeg om zijn dood te rechtvaardigen? Dat is vanzelfsprekend niet het geval. 

Als de dood van Floyd terecht is, dan zou dat de moord op tien- tot honderdduizenden andere ex-gevangenen legitimeren. Dat gaat in tegen alle huidige rechtsregels en tegen de meest fundamentele ethische principes waarop een democratische samenleving steunt. 

Cognitieve dissonantie

De vraag die we nu nog moeten behandelen, gaat over de diepere oorzaak van de denkfout. Waarom zou iemand de onhoudbare suggestie doen dat Floyd zijn dood verdiende? Alleen een racist kan zo'n bericht opstellen en verspreiden, toch? 

Niet noodzakelijk. Er zijn meerdere mogelijke verklaringen. Stel dat iemand een groot vertrouwen heeft in de politie of misschien zelf politieagent is. Hoe staat zo iemand tegenover de dood van Floyd? Het hele gebeuren is gefilmd. Er is geen enkel zinnig excuus voor de manier waarop Derek Chauvin (de agent die zijn knie op de nek van Floyd plaatste, red.) Floyd behandelde. Ook Chauvins collega's gaan niet vrijuit. 

Er zijn omstandigheden waarin politieagenten buitensporig geweld mogen of zelfs moeten gebruiken, maar dit was er in geen geval een voorbeeld van. Iemand die, geheel tegen de feiten in, niet kan of wil aanvaarden dat de politie hier dramatisch in de fout ging, ervaart in zo'n situatie ernstige cognitieve dissonantie (de onaangename ervaring van ideeën of overtuigingen die niet met eigen opvattingen overeenkomen, red.). De oplossing daarvoor is de schuld verschuiven van de dader naar het slachtoffer: hij heeft het zelf gezocht

Bekijk hier het eerste verslag uit "Het Journaal" (26 mei 2020) over de dood van George Floyd en lees voort onder de video:

Video player inladen...

Het is een denkfout binnen de denkfout. Men beschuldigt het slachtoffer – "blaming the victim" - om daaruit af te leiden dat het hele voorval een morele retributie (vergelding, red.) is voor het kwaad van vroeger. De drogreden die de rol van slachtoffer en dader omkeert, duikt vaak op in een racistische context. Er zijn duidelijke overeenkomsten met andere vormen van discriminatie, zoals seksisme: de vrouw die werd aangerand lokte het zelf uit en creëerde door haar gedrag de dader, die bijgevolg het eigenlijke, echte slachtoffer is. 

Over het feit dat velen de foto van Floyd met de tekst over zijn crimineel verleden delen op sociale media, heb ik minder reserves. Daar is racisme ongetwijfeld de voornaamste drijfveer. 

Martelaar

Tot slot. Klopt het dat men van Floyd een martelaar maakt, zoals wordt beweerd? Neen. Hij is niet gestorven omwille van zijn geloof of ideologische overtuiging. Hij was geen burgerrechtenactivist zoals Martin Luther King, Malcolm X of Medgar Evers. Er is ook niemand die zoiets beweert. 

Zijn dood heeft niettemin een enorme symbolische waarde. Een blanke agent die met zijn knie een zwarte, machteloze man letterlijk en figuurlijk onderdrukt tot hij overlijdt, sluit niet alleen aan bij beelden die teruggaan tot de slavernij, maar vat ook perfect samen waar de Black Lives Matter-beweging in essentie over gaat. 

Er is veel nodig om te vermijden dat wat zich op 25 mei in Minneapolis afspeelde, opnieuw gebeurt. Meerdere factoren zijn van belang. Racisme speelt een belangrijke, wellicht een centrale rol, net zoals grootschalige en fijnmazige machtsstructuren, economische ongelijkheid, discriminatie, hardnekkige vooroordelen en historisch verankerd wantrouwen tussen groepen met een verschillende identiteit. 

Denkfouten zijn niet onschuldig. Ze kunnen extreme en dramatische gevolgen hebben. 

Denkfouten functioneren als psychologisch verbindend patroon. Racisme op zich is een goed voorbeeld van een mentale misvatting. We kunnen er onze hoop op beterschap op baseren: ondanks de dood van Floyd en zovele anderen, zien we steeds beter in dat het onzinnig is om te denken dat een groep mensen, toevallig verzameld rond een triviaal kenmerk zoals huidskleur, superieur is aan een andere verzameling mensen met een andere huidskleur. 

Denkfouten zijn niet onschuldig. Ze kunnen extreme en dramatische gevolgen hebben. Hun analyse en bespreking, reeds vroeg in het onderwijs, is dan ook essentieel. And that's what we need a little bit more of

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.

Meest gelezen