Een van de besmeurde Leopold II-beelden.

Standbeelden kunnen goede symbolen worden van wat we niet meer willen, maar dan moeten ze wel zichtbaar blijven

Standbeelden van Leopold II weghalen of vernietigen is volgens professor emeritus Leo Neels een zwaktebod.  Eerder dan de symbolen uit te wissen moeten er een goed debat gevoerd worden over onze geschiedenis vindt Neels. "De beelden kunnen goede symbolen worden van wat we niet meer willen. Maar dan moeten ze wel zichtbaar blijven." 

opinie
Leo Neels
Leo Neels was hoogleraar Media- en Communicatierecht aan de KULeuven en UAntwerpen. Hij is CEO van de denktank Itinera

De universiteit van Leuven haalt het standbeeld van Leopold II weg uit haar bibliotheek. Het is een zwaktebod tegenover radicale eisen, omdat precies een universiteit  zoveel meer kan bieden in een correct maatschappelijk debat.

Eens waren die beelden bedoeld als hulde aan de toenmalige vorst, inbegrepen zijn koloniale heldendaden. Vandaag staan ze verweesd in de publieke ruimte, als verwijzing naar een besmeurde pagina uit onze geschiedenis en een verwijzing naar periodes waarvan we politiek en ethisch afscheid namen. Bemoeizuchtige koningen met een eigen beleid werden ingekapselde symboolfiguren zonder zeggenschap of eigen beleid. Kolonialisme werd een afgesloten hoofdstuk, dat vandaag huiver inspireert en zeer kritische afstand. 

Moet alles en iedereen uit het straatbeeld? Er worden ook beelden van Churchill belaagd: zijn beleid in India was bedenkelijk, maar zijn rol in de beëindiging van de tweede Wereldoorlog is wereldklasse. Weg daarmee? Radicale identitaire polarisatie maakt gevoelens prominent, diskwalificeert personen die belast zijn met een “wit privilege”, en belemmert debat. We hebben betere oplossingen in een democratie.

De moeilijke geschiedenis

Het zijn zaken die in de geschiedenis voortdurend weerkeren en niet steeds geweldloos verlopen, zoals nu ook bij ons. Het gebeurde om religieuze motieven in onze contreien in de 16e eeuw, en het werd vermeld in geschiedenislessen omdat “onze” rooms-katholieke godsdienst werd aangevallen. De “damnatio memoriae” bestond al bij de Romeinen: de vervloeking van de nagedachtenis, waarbij men afbeeldingen en beelden van keizers die na hun dood in ongenade vielen verwijderde.

Hoeveel vooruitgang wordt er geboekt met symbolenstrijd?

Op het moment van een gewelddadige regimewissel, zoals bij de verdrijving van Saddam Hoessein uit Bagdad, kan men zich daar iets bij voorstellen, maar in vredestijd en naar aanleiding van een racistisch incident in de USA? Symboliseert een beeld van Leopold II het vandaag ingebakken structureel racisme van “de” Belgische bevolking, of van “het” Belgisch beleid? Is het het onverdraaglijk symbool van ons wit privilege? Hoeveel vooruitgang wordt er geboekt met  symbolenstrijd?

De moeizame geschiedenis

De beeldenvernietiging en -verwijdering is vooral een teken van de moeilijke omgang met de geschiedenis en met de beginselen van de Verlichting, in dit geval het gelijkheidsbeginsel. Dat gelijkheidsbeginsel stond al in de Grondwet, maar zijn verwezenlijking is moeizaam. Denk aan stemrecht voor vrouwen dat pas in 1948 ingevoerd werd, terwijl gelijkheid was toegezegd in 1831.

Maatschappelijke opvattingen evolueren traag, dat is eigen aan een democratie waarin we zonder geweld vooruitgang boeken en in goed publiek debat.

Maatschappelijke opvattingen evolueren traag,  dat is eigen aan een democratie waarin we zonder geweld vooruitgang boeken en in goed publiek debat.  En de geschiedenis, we vergaten ze en we leggen er te weinig nadruk op. De Dossinkazerne is een merkwaardige uitzondering, maar dat er daarnaast een Hannah Arendt-Instituut moest komen, is veelzeggend over onze problematische omgang met de geschiedenis en onze memorie aan tragische episodes ervan.

Tegen die achtergrond leven we eigenlijk in een soort van apartheidsland, met Joodse, Marokkaanse, Turkse, Congolese, … enclaves. Het is niet helemaal verkeerd om ook te zeggen: met Vlaamse en Franse taalgebieden. Dat onze politici er federaal niets meer van bakken is veelzeggend; dat is geen racisme, het is onvermogen van behoorlijk publiek debat, ook onder  hoofdzakelijk blanke mensen.

Moeizame inclusie

We zijn er niet goed in geslaagd om personen met andere herkomst goed op te nemen in onze samenleving. Ze worden als burgers behandeld en nemen deel aan de voorzieningen van de verzorgingsstaat, doch op te veel gebieden zijn ze geen volwaardige geïntegreerde leden van onze samenleving.

Veel families blijven geïsoleerd in hun gemeenschappen, kinderen leren niet snel genoeg Frans of Nederlands, ze hebben dan problemen op school en worden schoolverlaters. Met hun beperkte vaardigheden vinden ze geen job.

Er is veel welvaartsdeling, maar te weinig aanklampend beleid om van integratie een succesverhaal te maken.

Er is veel welvaartsdeling, maar te weinig aanklampend beleid om van integratie een succesverhaal te maken en een rijkdom voor het land. En zo blijven we sukkelen in de arbeidsmarkt, de huurmarkt en op te veel andere maatschappelijke domeinen. Sommige steden en gemeenten beginnen langzaam wel resultaten te boeken met effectief beleid.

Zijn we structureel racisten en zijn we als “autochtonen” met ons “wit privilege” in de onmogelijkheid om de onaanvaardbaarheid van achterstandsbehandeling te bevatten? Dat zijn conversation stoppers, die het debat belemmeren en de oplossingen uitstellen. 

Goede censuur bestaat niet

Pluralisme, ruimdenkendheid en openheid voor andere meningen zijn de sterkten van de democratische waarden. Dan moeten we, overeenkomstig de rechtspraak van het Hof voor de Rechten van de Mens, symbolen van wat in de geschiedenis verkeerd was leren aanvaarden, en de emoties die ze kunnen oproepen of die men erop projecteert kunnen overstijgen: de democratische samenleving verbiedt geen uitingen op basis van een dictaat van publiek gevoel.

Goede censuur bestaat niet. Zet er open publiek debat tegenover.   Ongetwijfeld is er een bijzonder brede consensus in onze samenleving tegen elk racisme, maar geweld en censuur zijn de slechtste methodes om een vruchtbaar publiek debat dat vooruitgang kan tot stand brengen, te voeden.

De beelden kunnen goede symbolen worden van wat we niet meer willen. Maar dan moeten ze wel zichtbaar blijven. Het betere antwoord op bad speech is more speech, niet less speech. Daar heeft de academische en de politieke wereld toch een beter aanbod dan symbolische beeldenverwijdering?

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.

Meest gelezen