De coronacrisis ontmaskert de ‘post-truth samenleving'

Volgens filosoof Simon Truwant toont de coronacrisis aan dat we helemaal niet voorbij (post) de waarheid (truth) zijn. We leven daarentegen in een tijd van uitgesproken waarheidspluralisme. Truwant pleit daarmee niet voor ‘ieder z’n waarheid’, maar wel voor een gezond samenspel tussen feitenkennis, ideologische zekerheden en beleefde ervaring. Leugens en desinformatie hebben daarin geen plek.

opinie
Simon Truwant
Simon Truwant is als postdoctoraal onderzoeker FWO verbonden aan het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte van de KU Leuven.

Het was een interessante en hoopgevende opstoot. Tijdens de eerste weken van de coronacrisis waren wetenschappers plots weer een baken van autoriteit aan wie bijna niemand twijfelde, en werden televisiejournaals trouwer gevolgd dan in lange tijd het geval was. Maar het was ook een korte opstoot, want met het aansnijden van de exitstrategieën vertrok dat vertrouwen weer langs de achterdeur. En zo vervallen we niet alleen op economisch en consumentenvlak snel weer in oude patronen, maar ook onze visie op waarheid slingerde heen en weer tussen het oude en het nieuwe normaal. 

Post-truth samenleving

Sinds 2016, het jaar van het brexit-referendum en de verkiezing van Donald Trump, leven we in een zogeheten 'post-truth samenleving'. Deze samenleving wordt gekenmerkt door een grote mate van onverschilligheid ten aanzien van 'objectiviteit' en 'feitelijke waarheid'. Post-truthers etaleren de eigen onverschilligheid door eerst allerlei ongegronde beweringen en beloftes te spuien en vervolgens geen enkele verantwoordelijkheid op te nemen wanneer deze worden doorprikt.

Hoewel de hele wereld zag dat Trump loog over de hoeveelheid mensen die zijn inauguratie bijwoonden, beweerde zijn woordvoerdster over 'alternatieve feiten' te beschikken. Tijdens zijn overwinningsinterview verwierp Nigel Farage (Brits euroscepticus) nonchalant de centrale brexit-belofte dat Europese belastingen zouden worden herinvesteerd in de nationale gezondheidszorg. Ook in eigen land kennen we intussen een traditie van forse tot aangebrande politieke uitspraken die de volgende dag als 'een boutade' of 'een grapje' werden weggewimpeld. Wie niet om de waarheid geeft, is immuun voor factchecks. 

Wie niet om de waarheid geeft, is immuun voor factchecks

Post-truthers installeren deze onverschilligheid ook onder de bevolking door voortdurend de geloofwaardigheid te ondermijnen van de traditionale 'bewakers van de waarheid': wetenschappers, journalisten, en rechters. Brexiteer Michael Gove stelde onomwonden dat "de mensen genoeg hebben van experts", en Trumps kritiek op partijdige rechters en vooral de "oneerlijke mainstream media" werd gretig overgenomen door onze "Franckens" (federaal parlementslid, N-VA) en "Van Langenhoves" (federaal parlementslid, Vlaams Belang). Zonder expertise zijn er geen standaarden voor objectiviteit meer, zodat iedereen kan beweren wat hij wil.

Monopolie van wetenschappelijke waarheid?

Tegen deze achtergrond is het opmerkelijk dat er tijdens de recente lockdownfase opeens weer het grootste respect heerste voor wetenschappelijke feiten en expertise. Virologen en epidemiologen bepaalden niet alleen de facto het nationale beleid, het viel ook op hen om de drastische politieke beslissingen telkens uit te leggen en te verdedigen aan het grote publiek.

De meeste mensen accepteerden hun wetenschappelijke autoriteit zelfs nadat Marc Van Ranst of Erika Vlieghe de onzekerheid van hun inzichten en voorspellingen openlijk erkenden. Politici en burgers schaarden zich zonder veel morren achter wetenschappelijke data en modellen die een hele samenleving on hold zetten. 

een monopolie van wetenschappelijke waarheid blijkt niet realistisch

Zodra de exitfase in zicht kwam, lagen deze modellen echter meteen weer onder vuur. Enerzijds gingen tal van samenzweringstheorieën viraal: over 5G, over Bill Gates en uiteraard over vaccins en de farma-industrie. Anderzijds wordt de wetenschappelijke waarheid als vanouds bekampt door andere waarheden die er tijdelijk het zwijgen toe deden maar nu opnieuw hun plek opeisen: politieke, economische en socio-psychologische waarheden. Of: de waarheid van de ondernemer, van de leerkracht, van de kunstenaar, van het kind, de student en de bejaarde. 

Zo blijkt een monopolie van wetenschappelijke waarheid dan toch niet realistisch. Evenmin is ze wenselijk. Technocratie, een beleid van experten, mag de democratische besluitvorming niet vervangen. En onze samenleving is maar echt leefbaar indien ook economische en subjectieve waarheden een plaats wordt gegeven. Terwijl de wetenschap uitvlooit wat waar is, bespreekt de politiek wat waardevol is, bepaalt de economie wat waarde heeft, en streeft het individu naar een waarachtige omgang met dit alles. Religie en kunst trachten tenslotte een glimp van het Ware te vatten.

Waarheidspluralisme

De coronacrisis toont dus aan dat we helemaal niet voorbij (post) de waarheid (truth) zijn. We leven veeleer in een tijd van waarheidspluralisme. 

Dit is geen pleidooi voor het relativisme van 'ieder z'n eigen waarheid'. Een samenleving kan immers niet functioneren zonder objectieve structuren (de universiteit, het parlement, de markt, de rechtbank) die subjectieve, beleefde waarheden laten horen maar ook kanaliseren.

Laten we evenmin pleiten voor het serieus nemen van samenzweringstheorieën. In veel gevallen ontstaan die niet eens bij de kritische, bezorgde burger, maar worden ze gestuurd vanuit economische en politieke lobbygroepen die het publieke debat willen ontwrichten. Waarheidspluralisme ondermijnt de wetenschappelijke waarheid niet. Het erkent daarentegen dat we in ons persoonlijk en publieke leven meerdere soorten waarheid hanteren - feitenkennis, ideologische zekerheden en beleefde ervaring - die elk hun eigen rechtsdomein hebben. 

Post-truth politici en internettrollen misbruiken de diversiteit aan waarheden om de mogelijkheid van objectieve waarheid in twijfel te trekken

Technocraten en neo-liberale politici die alle waarheid reduceren tot wetenschappelijke of economische waarheid (want 'There is no alternative!') miskennen deze pluraliteit. Post-truth politici en internettrollen misbruiken die diversiteit dan weer om de mogelijkheid van objectieve waarheid in twijfel te trekken. De coronacrisis leert ons dat we deze pluraliteit net moeten koesteren. 

Heeft ook onze Vlaamse regering deze les geleerd? De saga over praktijktesten werd voorlopig ontmijnd door te beslissen dat politiek beleid moet worden geënt op wetenschappelijke bevindingen. De komende maanden zullen uitwijzen of hoop deze keer wel bewaarheid wordt.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.

Meest gelezen