AFP or licensors

Na alle hoera-berichten: hoever staat het nu écht met de ontwikkeling van een coronavaccin? 

Vaccins die klaar zijn om getest te worden op mensen, landen die al dosissen aankopen en de belofte dat er "meer vaccins zullen zijn dan armen om ze in te spuiten". Aan hoera-berichten de laatste tijd geen gebrek als het gaat over een vaccin tegen het coronavirus. Maar hoever staat het er nu écht mee? En is het realistisch om begin volgend jaar een vaccin te hebben? 

Wereldwijd zoeken meer dan 125 verschillende groepen - wetenschappers samen met farmaceutische bedrijven - naar een vaccin tegen het nieuwe coronavirus. Dat is ongelooflijk veel. En het gaat snel, want zes maanden geleden had nog niemand van het virus gehoord. Het gaat ook goed vooruit, onder meer omdat China al na een maand de volledige genetische code van het virus heeft bekendgemaakt. 

Die groepen werken los van elkaar en vaak op een totaal andere manier, want een vaccin kan op verschillende manieren worden gemaakt. Dat lijkt op een verspilling van mensen en middelen, maar hoeft dat niet te zijn. Het verleden leert dat tussen de eerste positieve resultaten in het lab en een uiteindelijk vaccin 90% van de kandidaten afvalt.

In het beste geval hebben we dus over enkele jaren een tiental werkzame vaccins. Dan nog zal blijken dat het ene waarschijnlijk beter werkt dan het andere. Bovendien zullen de verschillende vaccins, omdat ze waarschijnlijk op een andere technologie zullen gebaseerd zijn, ook op een andere manier geproduceerd worden. En dat is handig, omdat er veel productiecapaciteit nodig is om een flink deel van de wereldbevolking te vaccineren. Los daarvan zou een monopolie van één producent ook economisch en geopolitiek gevaarlijk kunnen zijn.

Hoe worden vaccins gemaakt?

Er zijn verschillende technieken om een vaccin te maken. De universiteit van Oxford en Astra Zeneca gebruiken een bestaand, onschuldig virus, als “taxi”. Stukjes van het coronavirus worden in die taxi “ingebouwd”. Dat is trouwens ook de techniek die Janssen Pharmaceutica gebruikt.

De oudste techniek werkt met het virus zelf. Mensen krijgen daarbij een afgezwakte of dode versie  van het virus toegediend. Die techniek heeft als voordeel dat hij goed gekend is, het nadeel is dat mensen er effectief lichtjes ziek van kunnen worden.

Bij nog een andere techniek gebruiken wetenschappers dan weer eiwitten waaruit het coronavirus is opgebouwd, om het uiterlijk ervan na te bouwen, om zo het afweersyteem te trainen. Deze techniek wordt bijvoorbeeld gebruikt om het jaarlijkse griepvaccin te maken. 

De weg naar een vaccin

De zoektocht naar een vaccin (en ook naar een geneesmiddel) verloopt volgens de volgende stappen.

Eerst is er het zogenoemde preklinisch onderzoek, onderzoek in “de proefbuis” en op proefdieren, daar zitten nu nog de meeste studies, meer dan 125.  Als een vaccin op proefdieren goede bescherming biedt, kan het getest worden in een fase 1 klinische studie op een kleine groep mensen. Dat is vooral om de veiligheid na te gaan, en de dosering. Daarna volgt een tweede fase, op een grotere groep vrijwilligers (een duizendtal minimaal), om te zien of de proefpersonen immuniteit opbouwen, of ze dus genoeg antistoffen aanmaken.  Johnson & Johnson begint volgende maand aan fase 1 en fase 2 (tegelijk), en daarmee liggen ze voor op de meeste concurrenten. Nog maar 8 “groepen” zitten in die tweede fase.

BEKIJK: De koning bezocht deze week Janssen Pharmaceutica: "De hele wereld staat te kijken naar wat u doet"

Video player inladen...

In een laatste fase, de derde fase, worden dan tienduizenden mensen ingeënt met een vaccin en tienduizenden anderen met een placebo (of een ander vaccin, tegen hersenvliesontsteking bijvoorbeeld) en kijken de wetenschappers of de groep mét vaccin minder ziek wordt.

Aan die laatste fase beginnen twee groepen: Astra Zeneca samen met Oxford University, en The Murdoch Children’s Research Institute in Australië. Al testen die laatsten gewoon of een oud tubercolesevaccin uit het begin van de 20e eeuw ook zou werken tegen corona. Alle anderen gebruiken nieuwe vaccins.  Pas als de resultaten van de derde fase positief zijn, kan de overheid zijn goedkeuring geven voor het gebruik van het vaccin

BEKIJK: Waarom moeten we zo lang wachten op een vaccin tegen het coronavirus? Wetenschapper Hetty Helsmoortel legt het uit.

Video player inladen...

De hinderpalen

En die hoeraberichten? Het is een open deur,  maar met de race naar het vaccin is veel geld gemoeid. Het onderzoek kost veel, maar wie als eerste een werkzaam vaccin op de markt brengt, passeert evenzeer langs de kassa. Dat verleidt sommige bedrijven helaas tot “science by press release”. Onlangs kondigde bijvoorbeeld het Amerikaanse bedrijf Moderna positieve resultaten aan van hun kandidaatvaccin, op mensen. Het bleek getest op amper 48 vrijwilligers. Acht van hen bleken antistoffen aan te maken.  Maar het bleek genoeg om extra kapitaal op te halen, en de beurswaarde van het bedrijf te doen stijgen.

Eén van de grootse problemen wordt nog die derde fase van het klinisch onderzoek. Daarvoor is een actieve broeihaard van de epidemie nodig, om goed de resultaten van de gevaccineerde groep te kunnen vergelijken met die van de controlegroep. Helaas is de epidemie al in veel plaatsen over zijn hoogtepunt en raken misschien gewoon te weinig mensen besmet, ook in de groep met een placebo.

De andere optie is mensen bewust gaan besmetten. Maar dat is ethisch erg moeilijk, want het gaat om een gevaarlijk virus, waar nog geen medicijn voor bestaat. Gezonde mensen mogelijk in levensgevaar brengen, ligt niet voor de hand.

7 miljard mensen tegelijk inenten?

Als het uiteindelijk lukt om toch een vaccin te vinden, moet het ook op grote schaal gemaakt worden. Al wachten de meeste grote spelers daar niet op. Die zijn de productie al gestart, voor de resultaten van de tweede en derde fase bekend zijn. Een aantal landen hebben ook al bestellingen geplaatst. Als de resultaten tegenvallen, gaan de vaccins in de vuilnisbak.

Tot slot: 7 miljard mensen tegelijk bedienen en inenten gaat niet lukken. Wie dan eerst? Risicogroepen, uiteraard: verzorgend personeel en oudere mensen, maar  mogelijk beginnen nationale belangen dan ook te spelen. Een wereldmacht die zijn bevolking eerst kan beschermen, heeft een economisch voordeel. Wanneer dat kan zijn? Begin volgend jaar is voorzichtig optimistisch. Tot dan is het leren leven met corona in "het nieuwe normaal". 

Wat is het verschil tussen een vaccin en een geneesmiddel?

Een geneesmiddel geneest wie ziek is. Wie tuberculose heeft, moet antibiotica nemen om te genezen. Antibiotica zijn een medicijn.  Een vaccin voorkomt dat iemand ziek wordt. Een vaccin tegen mazelen zorgt er voor dat iemand geen mazelen krijgt. En voorkomen is altijd beter dan genezen. Een vaccin bereidt onze afweer, ons immuunsysteem, voor op een aanval door een welbepaald virus. Het simuleert een aanval ,want een vaccin bestaat uit onderdelen of uit een afgezwakte versie van dat virus. Door het in te spuiten maakt ons lichaam antistoffen aan, om het virus aan te vallen. Ons lichaam slaat die antistoffen daarna als het ware op in zijn geheugen. Als we dan echt in contact komen met het virus, zijn er al antistoffen en kunnen er ook snel worden bijgemaakt. Ons lichaam verdedigt zich daardoor veel efficiënter, en het virus maakt geen kans. 

BEKIJK: Hoe werkt een vaccin eigenlijk? Wetenschapper Hetty Helsmoortel legt het uit in onderstaande video. 

Video player inladen...