Het beeldje dat de laureaten bij de vorige uitreiking kregen, in 2015.
Fonds Wetenschappelijk Onderzoek - Vlaanderen (FWO)

Vijfjaarlijkse FWO-Excellentieprijzen onder meer naar onderzoek binnenste van sterren, astma en betere biobrandstoffen

Het Fonds Wetenschappelijk Onderzoek – Vlaanderen (FWO) heeft vandaag de vijf laureaten van de FWO-Excellentieprijzen bekendgemaakt. Om de vijf jaar bekroont een internationale jury vooraanstaande wetenschappers met een speciaal ontworpen kunstwerk en 100.000 euro voor hun onderzoekscarrière. De prijzen worden, samen met de jaarlijkse Francquiprijs, beschouwd als de ‘Vlaamse Nobelprijzen’. Een portretje van de vijf winnaars.

De FWO-Excellentieprijzen worden toegekend in de vijf grote wetenschaps-domeinen: exacte wetenschappen, toegepaste wetenschappen, fundamentele biomedische wetenschappen, klinische biomedische wetenschappen en taal-, cultuur- en maatschappijwetenschappen.

Onderzoekers kunnen zich niet zelf kandidaat stellen, maar worden voorgedragen door collega’s uit binnen- of buitenland. Een onafhankelijke jury van internationale topwetenschappers onderzoekt de voordrachten en selecteert per domein één laureaat. De prijzen zijn genoemd naar voormalige wetenschappers die hun werk en inzet voor de wetenschap met een legaat wilden laten voorleven. De eerste uitreiking vond plaats in 1960.

Fundamentele Biomedische Wetenschappen: professor Bart Lambrecht

Professor Lambrechts bij de uitreiking van de Francquiprijs in 2014.

Professor Bart Lambrecht (Astma en Allergieën - VIB - UGent) heeft de Excellentieprijs Joseph Maisin 2020 in de Fundamentele Biomedische Wetenschappen gekregen.

Hij wordt bekroond, zo zegt de jury, voor een carrière die wordt gekenmerkt door creativiteit, nauwgezetheid en een focus op het gebruik van basiswetenschap om de klinische praktijk te transformeren.

Dokter Lambrecht behaalde in 1993 zijn medisch diploma aan de Universiteit Gent, summa cum laude. Zijn doctoraatsdiploma behaalde hij in 1998 aan de Universiteit Gent en de Universiteit van Sydney, Australië. Hij is momenteel hoogleraar longziekten, hoofd van het laboratorium voor Immunoregulatie en Mucosale Immunologie en directeur van het Centrum voor Inflammatie-onderzoek (IRC) van de Universiteit Gent.

De focus van zijn werk ligt op de moleculaire mechanismen van astma en  zijn onderzoek heeft duidelijk testbare therapeutische implicaties opgeleverd die de hoge incidentie van astma en allergische reacties in een stedelijke omgeving kunnen helpen voorkomen. 

Daarnaast heeft ander onderzoek van professor Lambrecht naar adjuvantia - stoffen die zelf niet werkzaam zijn maar wel de werking van een geneesmiddel ondersteunen - gevolgen voor de ontwikkeling van vaccins, en ontwikkelde hij een antilichaam dat de Charcot-Leyden-kristallen die in de longen van astmapatiënten worden gevonden, kan oplossen en de astmatische longpathologie en -functie kan verbeteren. Dat middel wordt nu getest voor klinische toepassing.

Naast zijn grote innovatieve ‘bench-to-bedside’-onderzoek was professor Lambrecht voor velen een mentor en heeft hij een inflammatieprogramma van wereldklasse ontwikkeld, aldus nog de jury. 

Klinische Medische Wetenschappen: professor Guy Boeckxstaens

KU Leuven

Professor Guy Boeckxstaens (Afdeling Translationeel Onderzoek van Gastro-enterologische Aandoeningen - KU Leuven) is de laureaat voor de Excellentieprijs Joseph Maisin 2020 in de Klinische Biomedische Wetenschappen.

Dokter Boeckxstaens heeft zijn carrière gewijd aan het meesterlijk vertalen van nieuwe basiswetenschap in verbeterde zorg voor patiënten met darmaandoeningen, zo zegt de jury. Hij heeft een belangrijk programma in innovatieve studies in de gastro-enterologie opgebouwd en heeft het domein van de neuro-immunologie van de darm centraal gesteld om tot inzicht te komen in de mechanismen van gastro-intestinale ziekten. 

Professor Boeckxstaens behaalde in 1987 zijn medisch diploma aan de Universiteit van Antwerpen en 4 jaar later behaalde hij zijn doctoraatsdiploma aan diezelfde Universiteit van Antwerpen. Als promovendus toonde hij aan dat stikstofmonoxide een remmende neurotransmitter in de darm is die de darmmotiliteit - de beweeglijkheid van de darm - reguleert. Deze vaststelling vormde de basis voor een reeks belangrijke inzichten in de neuronale controle van de darm.

Hij bleef zich focussen op abnormale darmmotiliteit wat leidde tot nieuwe inzichten in het ergerlijke probleem van het prikkelbaredarmsyndroom, dat ongeveer 10-15% van de mensen treft. Die inzichten zijn uitgemond in een klinische studie van een nieuwe therapie voor het prikkelbaredarmsyndroom. Ook zijn onderzoek naar postoperatieve ileus leidde tot een klinische studie die het potentieel heeft om de postoperatieve ziektecijfers te verminderen en de kosten die gepaard gaan met langdurige ziekenhuisopnames te verlagen.

Zijn huidige studies leggen de nadruk op het belang van neuronale gezondheid voor een goede darmfunctie en het belang van darmmacrofagen. Ze zullen helpen bepalen of het slecht functioneren van deze macrofagen verantwoordelijk kan zijn voor vele aandoeningen met betrekking tot de darmmotiliteit.

Professor Boeckxstaens is momenteel hoofd van de eenheid ‘Intestinale Neuro-immune Interactie’ in Leuven. Hij heeft deze eenheid uitgebouwd tot een klinisch onderzoeksprogramma van wereldklasse, aldus de jury, en bovendien is hij een uitstekende mentor. 

Exacte Wetenschappen: professor Conny Aerts

Professor Aerts bij de toekenning van de Francquiprijs in 2012.

De Excellentieprijs dr. A. De Leeuw-Damry-Bourlart 2020 in de Exacte Wetenschappen gaat naar professor Conny Aerts (Afdeling sterrenkunde - KU Leuven).

Professor Aerts is een van de toonaangevende astrofysici wereldwijd en haar onderzoek heeft het hele vakgebied van de stellaire structuur en evolutie getransformeerd, aldus de jury.

De jury prijst haar wereldwijde leiderschap in het onderzoeken van de inwendige fysica en de evolutie van sterren door middel van gecombineerde asteroseismologie vanuit de ruimte, astrometrie vanuit de ruimte en spectroscopie vanaf de grond. In de loop van haar carrière heeft ze van de asteroseismologie een efficiënt instrument gemaakt voor de observatie van de interne structuur van sterren. In de asteroseismologie - aster is Grieks voor ster, seismologie is de leer van aardbevingen - leidt men uit de meetbare eigenschappen van trillingen die over het oppervlak  van een ster lopen, gegevens over de inwendige structuur van de ster af.

Doctor Aerts studeerde wiskunde aan de Universiteit van Antwerpen en behaalde haar doctoraatsdiploma in 1993 aan de Universiteit van Leuven. In haar doctoraatsthesis trok ze het vakgebied van de asteroseismologie van de zon verder open om sterren te bestuderen.

Professor Aerts is een pionier in het gebruik van asteroseismologie voor sterren. Hoewel hun oppervlak niet ontleed kan worden, kunnen uit de oscillatiefrequenties van de helderheid van een ster specifieke kenmerken met betrekking tot de massa, de straal en de interne structuur van de ster afgeleid worden.

Ze erkende de dringende behoefte aan lange, ononderbroken tijdreeksen van nauwkeurige helderheidsmetingen en organiseerde grote internationaal gecoördineerde observatiecampagnes waarbij vele grondtelescopen in de wereld betrokken werden.

Deze inspanning leidde in 2003 tot de eerste inschatting van de inwendige rotatie van een massieve ster – een mijlpaal in de astrofysica. Een verdere doorbraak van professor Aerts en haar onderzoeksgroep waren de eerste metingen van de interne rotatie van waterstofverbrandende sterren en rode reuzen. De belangrijkste werken van professor hebben betrekking op tussenliggende-massa en hoge-massa sterren en de modellen die door haar groep werden ontwikkeld, hebben in dit vakgebied voor een enorme vooruitgang gezorgd.

De laatste tijd is professor Aerts zeer actief in de ESA Gaia-ruimtemissie die zich richt op uiterst nauwkeurige afstandsmetingen van sterren en dus van helderheid en straal, belangrijke beperkingen voor de asteroseismologie. Om haar onderzoek uit te voeren, was ze nauw betrokken bij tal van beurzen en internationale projecten. Professor Aerts wordt heel vaak om advies gevraagd en zo stond ze vele adviescommissies en de raden van bestuur van ESA, ESO en ERC bij. Ze had een sleutelrol in NASA's Kepler en TESS ruimteobservatoria en is ook betrokken bij de komende ESA-ruimtemissie PLATO. 

Aerts werd aangesteld in 2007 als hoogleraar aan de Universiteit van Leuven, en geeft sinds 2004 ook deeltijds les in de asteroseismologie aan de Radboud Universiteit van Nijmegen. Daarnaast deelt ze haar enthousiasme voor de astrofysica in tal van outreach-activiteiten. 

Bekijk de journaalreportage met het gesprek met professor Aerts (lees verder onder de video):

Video player inladen...

Toegepaste Wetenschappen: professor Wout Boerjan

VIB

Professor Wout Boerjan (Plant Systems Biology [biobrandstoffen] - VIB - UGent) is de laureaat voor de Excellentieprijs dr. A. De Leeuw-Damry-Bourlart 2020 in de Toegepaste Wetenschappen.

De jury looft professor Wout Boerjan voor zijn wereldwijd leiderschap in fundamenteel onderzoek naar de genetische verbetering van bosbomen voor toepassingen in de bio-economie. Doctor Boerjan is al zijn hele carrière een van de wereldleiders op het vlak van lignine-onderzoek naar biosynthese en celwandtechniek en het efficiënt genereren van biobrandstoffen. Lignine of houtstof is een stof die afgezet wordt op de celwanden van planten waardoor die houtachtig worden en moeilijker af te breken zijn.

Professor Boerjan is een van de weinige onderzoekers die fundamenteel onderzoek op genetisch niveau combineert met veldproeven in commercieel relevante biomassagewassen zoals populieren. In de bio-economie is biomassa van snelgroeiende gewassen, zoals populieren, een hernieuwbare en koolstofneutrale grondstof voor de levering van bio-energie, maar ook voor andere producten die nu nog uit fossiele grondstoffen worden gemaakt. 

Doctor Boerjan studeerde Zoölogie (Biotechnologie) aan de Universiteit Gent. Hij behaalde in 1993 zijn doctoraatsdiploma Zoölogie aan de Universiteit Gent onder de supervisie van professor Marc Van Montagu.

De onderzoeksactiviteiten van zijn groep zijn gericht op zijn grote langetermijndoelstelling om de samenstelling van de celwanden van planten te modificeren voor een meer kosteneffectieve omzetting van plantaardige biomassa in vergistbare suikers of aromatische bouwstenen, zonder dat dit invloed heeft op de opbrengst van de planten.

Het onderzoek werd onder andere gericht op het inzicht in de biosynthese en de structuur van lignine en in 1996 was zijn groep een van de eerste die met succes aantoonde dat de structuur van lignine bij populieren kon worden gewijzigd, waardoor het gemakkelijker en milieuvriendelijker werd om het hout chemisch te verpulveren. In later onderzoek is hij erin geslaagd een nieuw concept te ontwikkelen om de samenstelling van lignine te modificeren dat verder gaat dan de variaties die in de natuur te vinden zijn.

Het is een doel van het onderzoek van doctor Boerjan is om de fundamentele kennis van genen in laboratoriumexperimenten praktisch toe te passen. Hij slaagde erin om door kruising een mutante populier met een gemodificeerde ligninestructuur te bekomen, wat nieuwe perspectieven opent voor boomkwekers.

Om de in het laboratorium bekomen resultaten te bevestigen, heeft de groep van doctor Boerjan ook verschillende veldproeven met genetisch gemodificeerde bomen opgezet. Omdat genetische manipulatie in bepaalde milieus omstreden is, is in deze context interactie met de autoriteiten en het publiek van essentieel belang. Professor Boerjan was zeer actief en succesvol in het communiceren van zijn doelstelling naar het grote publiek via kranten, televisie en interviews, aldus de jury.

Hij breidde zijn expertise in lignine-onderzoek ook uit naar studies van andere plantmetabolieten - stofwisselingsproducten. Hij ontwikkelde het ‘Candidate Substrate Product Pairs algoritme’ om structuren van onbekende of onvoldoende overvloedige metabolieten te voorspellen.  Deze methode maakte het mogelijk om tal van metabolieten te bestuderen en hun structuren te onthullen.

De expertise van de groep van dr. Boerjan in metabolomics - de studie van metabolieten - heeft geleid tot tal van internationale samenwerkingsverbanden en heeft het mogelijk gemaakt om de VIB Metabolomics Core op te richten, een faciliteit die openstaat voor onderzoekers en de industrie. Op basis van zijn expertise, de ontwikkelde instrumenten en technologische vooruitgang in genoomsequencing stelde doctor Boerjan voor om metabolieten, hun biosynthetische routes en de overeenstemmende genen op grote schaal te identificeren in de ‘metabolite-based Genome Wide Association Genetics (mGWAS)’. 

Sinds 1996 is professor Boerjan groepsleider van het Departement Planten Systeembiologie in het Vlaams Instituut voor Biotechnologie in Gent. Hij engageerde zich voor een gastprofessoraat aan de Universiteit Gent, dat in 2003 werd gevolgd door een benoeming tot hoogleraar. 

Het onderzoek van professor Boerjan heeft fundamentele inzichten en bio-ingenieurstechnieken opgeleverd voor het genereren van geschikte planten voor het aanmaken van biobrandstof, waardoor het in wezen bijdraagt aan de wereldwijde zoektocht naar hernieuwbare bronnen die ook klimaatvriendelijker zijn, aldus de jury.

Taal-, Cultuur- en Maatschappijwetenschappen: professor Johan Wagemans

Professor Johan Wagemans (Afdeling Brein en Cognitie - KU Leuven) is de laureaat voor de Excellentieprijs Ernest-John Solvay 2020 in de Taal-, Cultuur- en Maatschappijwetenschappen.

De jury noemt experimenteel psycholoog professor Wagemans een internationaal toonaangevend wetenschapper, die bekend staat om zijn empirische en theoretische bijdragen aan de inzichten van perceptuele - zintuiglijke - organisatie. Zo heeft hij bijvoorbeeld de rol van symmetrie in perceptuele groepering geïdentificeerd.

Hij heeft op overtuigende wijze aangetoond dat wat een vrij beperkte onderzoeksfocus lijkt te zijn, enorm breed en interdisciplinair is met toepassingen in de beeldende kunst (bijvoorbeeld het identificeren van hoe esthetische eigenschappen worden geëxtraheerd en de toepassing van voorspellende coderingstheorieën), gezondheid (bijvoorbeeld het verklaren van autisme met predictieve codering in theorieën), entertainment (bijvoorbeeld visuele processen in podiummagie) en sport (vooringenomen interventies van voetbalscheidsrechters), aldus de jury.

De jury zei vooral onder de indruk te zijn van zijn bewustzijn van de historische wortels van zijn onderzoek, met name de heropleving van de lang vergeten gestalttheorie. Hij erkent niet alleen de verdiensten van bij de start, maar onderzoekt de ideeën van de gestalttheorie verder met experimentele en fysiologische benaderingen.

Volgens de jury is professor Wagemans een van de belangrijkste wetenschappers op het gebied van visuele waarneming op dit moment. Hij combineert theoretische en empirische excellentie met een indrukwekkend methodologisch spectrum, waaronder experimentele gedragstechnieken, zoals eyetracking, niet-invasieve neurofysiologische en hersenbeeldvormingsmethoden, neuropsychologische studies bij patiënten met hersenschade, experimenteel onderzoek naar ontwikkelingsaandoeningen, in het bijzonder autisme, cognitieve modellering en soortvergelijkende benaderingen. 

Professor Wagemans studeerde psychologie, filosofie en experimentele psychologie aan de KU Leuven en behaalde daar in 86 zijn master in de experimentele psychologie. In 91 haalde hij zijn doctoraat in die discipline aan dezelfde universiteit waar hij in 1994 assistent professor werd en in 99 professor. 

De jury noemt professor Wagemans een opmerkelijke, uiterst succesvolle en zeer enthousiaste wetenschapper, die bovendien zeer actief was in het verspreiden van onderzoeksresultaten onder het publiek en een zeer toegewijde en zeer succesvolle academische docent is en mentor van tal van studenten en onderzoekers die aan het begin van hun carrière staan.. 

Zijn buitengewone empirische en theoretische bijdragen hebben het internationale onderzoek naar visuele waarneming vooruitgeholpen en op doorslaggevende wijze gevormd. Zijn historisch bewustzijn en interdisciplinair werk hebben in wezen bijgedragen aan andere disciplines, zoals gezondheid en kunst, en toepassingen, aldus nog de jury.

Meest gelezen