Amper 3 op de 10 Congolezen hebben zuiver drinkwater, nochtans is Congo het land met het meeste water in Afrika

Congo bestaat 60 jaar als onafhankelijk land. Een van de grote problemen van vandaag is het tekort aan drinkwater. Volgens de bevoegde minister heeft maar 30 procent van de bevolking toegang tot zuiver drinkwater in de buurt. En dat ondanks het feit dat het land de grootste drinkwatervoorraad heeft van Afrika, met de Congostroom en andere grote rivieren die uit de grote meren ontspringen. Is er dan in al die jaren niets gebeurd? Toch wel. Goede en minder fraaie zaken. Door de Congolese overheid maar ook door de internationale hulpverlening. 

Ze zijn nog net te onderscheiden in het avondduister, in de schaduw van de vulkaan Nyiragongo, in een arme wijk van de stad Goma. Een eindeloze rij gele jerrycans. Vele honderden, voor één kraan die nog werkt. Het beeld zoomt in op een kind dat op zijn jerrycan ligt te slapen. Verderop zitten andere jongeren rond een vuurtje. Ze vertellen aan de jonge burgerjournalist Eliezaire Ushindi van Maisha RDC dat ze 's nachts worden lastiggevallen door de politie, maar ook door bendes, en dat er meisjes worden verkracht. 

Bekijk het verslag uit "Het Journaal" hier en lees voort onder de video:

Video player inladen...
Goma, foto Maisha RDC

"Ik neem beelden van deze alledaagse situaties, want alleen zo kunnen we de regering wakker schudden. Ikzelf heb ook als kind rondgelopen met een jerrycan", zegt Eliezaire Ushindi . "Het is triest dat er in al die jaren niets is veranderd. De toegang tot drinkwater is hier een recht.  Maar de regering en de internationale hulporganisaties krijgen het ondanks enorme financieringen niet rond om iedereen aan drinkwater te helpen."

Hoe is het zover gekomen dat Congo er 60 jaar na de onafhankelijkheid slechter voorstaat op het vlak van drinkwatervoorziening dan toen? 

plaatselijke zetel Regideso Goma, foto Maisha RDC

Van uitblinker naar uitvaller

Ten tijde van president Mobutu in de jaren '80 was de nationale watermaatschappij REGIDESO (foto boven) een voorbeeld voor Afrika. Ze is opgericht tijdens de kolonisatie, in 1933, en beheert de waterreserves en de drinkwatervoorziening.  In het toenmalige Zaïre, maar ook elders, werd er in die jaren enorm ingezet op drinkwatervoorziening. In de steden werd de toegang tot drinkwater zelfs verdubbeld, tot 70 procent. Op het platteland bleef het karig. Daar had een vijfde van de bevolking zuiver drinkwater. Toen de internationale donoren afhaakten tijdens het kwakkelende regime van Mobutu begin jaren '90 en zeker tijdens de twee opeenvolgende burgeroorlogen tussen 1996 en 2005, kreeg ook de drinkwatervoorziening klappen. Installaties werden vernield of raakten in onbruik.  Aan het eind van de oorlog was er nog drinkwater voor 35 procent van de stedelijke bevolking en 12 procent in de dorpen. (lees voort onder foto)

ontheemdenkamp Mugunga, 2010, foto Katrien Vanderschoot

Waterplan en rol van de humanitaire organisaties

Tijdens de oorlog begonnen humanitaire organisaties de drinkwatervoorziening over te nemen. In fel getroffen conflictgebieden zoals de regio rond Goma, in het oosten, zaten honderduizenden mensen op de vlucht. Er was geweld en de staat was er ineengestort.  Ook nadat er weer vrede kwam, in 2005, bleven de NGO's het gros van de watervoorziening verschaffen.  

In 2006 werd de toegang tot drinkwater als basisrecht ingeschreven in de nieuwe grondwet, onder president Joseph Kabila. Nadat hij de verkiezingen van 2006 had gewonnen, kwam Kabila met een groot hervormingsplan: de beroemde vijf werven. Onderwijs, infrastructuur, gezondheidszorg, werkgelegenheid én elektriciteit en drinkwater.  De internationale donoren waren gul. Om te voorkomen dat Congo opnieuw zou verglijden in de instabiliteit, schonken ze miljoenen euro's voor de heropbouw. Ook voor drinkwatervoorziening.  Alles werd vastgelegd in een Water Code in 2010. De VN, maar ook grote NGO's en onder meer het Belgische ontwikkelingsagentschap Enabel (voorheen BTC)  hielpen mee om de waterinstallaties te herstellen, om nieuwe boorputten aan te leggen en om waterinstallaties te zetten.

Maar toch liep het opnieuw fout. Volgens het rapport van de VN-milieuorganisatie UNEP in 2011 kwam er in die jaren zowat 170 miljoen dollar per jaar van internationale donoren. Maar de toepassing van dat geld hinkte achterop,  bijna 40 procent van de waterprojecten werden niet uitgevoerd. 

Waar is het geld naartoe?

UNEP weet die slechte toepassing toen aan verschillende factoren. De gecentraliseerde staatsstructuur, de enorme logistieke uitdagingen door de slechte wegen, maar ook de logge bureaucratische procedures om projecten tot stand te brengen.  

Bovendien heeft de toevloed aan noodhulp ook de weg gebaand voor corruptie. En dat oud zeer weegt door tot op vandaag. Uit een pas gelekt rapport in opdracht van het VN-noodhulpprogramma OCHA blijkt dat de hele humanitaire sector in Congo doordrongen is van corruptie, fraude en zelfs seksuele uitbuiting.  

De bal ging eind 2018 aan het rollen, toen de internationale organisatie Mercy Corps een intern onderzoek deed naar praktijken als smeergeld door tussenpersonen bij aanbestedingen en bestellingen voor materiaal. Daarna werd de hele sector doorgelicht.  VN-baas in Congo, David MacLachlan-Karr is onverbiddellijk. Hij vertelt aan VRTNWS dat de hele sector wordt doorgelicht en dat de schuldigen zullen worden gestraft.

Mercy Corps zelf wil niet reageren op de twee rapporten. Het maakt ook een onderscheid tussen zijn noodhulpprogramma's en zijn ontwikkelingsprogramma's. Het fameuze waterproject in Goma, waar nog altijd geen nieuwe kranen zijn gebouwd,  heeft volgens Mercy Corps achterstand opgelopen "door ebola en door politieke problemen", zegt Tom Mosquera van Mercy Corps aan de lijn in Goma. "Maar tegen eind dit jaar zullen de twee reservoirs klaar zijn en alle tapinstallaties zijn aangelegd. Die kranen zijn het allerlaatste luik in het hele project." 

Mensenrechtenactivisten in Goma geloven er niet veel van. Claude Kinyunyi van de jongerenbeweging LUCHA begrijpt niet waarom er in een project dat al van 2014 loopt en al nagenoeg moest zijn afgerond, er nog altijd geen enkele nieuwe tapinstallatie is gebouwd. "Wij zullen blijven protesteren en Mercy Corps zelf om verantwoording gaan vragen".  

protest tegen waterschaarste, Goma, foto Arlette Bashizi

Enabel geeft burgers inspraak en verantwoordelijkheid

Het is duidelijk dat projecten pas werken als er vertrouwen is bij de plaatselijke bevolking. De Belgische ontwikkelingsagentschap Enabel, toen nog BTC,  kreeg al in het UNEP-rapport van 2011 een pluim voor zijn gemeenschapsgerichte aanpak. Sinds 2006 voert Enabel projecten uit, in landelijke gebieden in Maniema en Zuid-Kivu en in peri-urbane gebieden in Mbuji Mayi en Kindu.  Met een budget van 16 miljoen euro verschaft Enabel drinkwater aan samen bijna 600.000 mensen. 

"Wij zetten in op het eigenaarschap van de bevolking", zegt Mario Goethals van Enabel in De ochtend op radio 1. "Plaatselijke comités, waarin vrouwen erg vertegenwoordigd zijn, krijgen het recht om te beslissen hoeveel er betaald wordt, hoe de verdeling gebeurt van het water. De beslissing ligt direct bij de mensen. Dat is belangrijk. Zo is het mogelijk een duurzaam systeem te creëren in een omgeving waarin de overheid het niet geregeld krijgt. " (lees voort onder foto)

Enabel geeft ook opleidingen zodat er ter plaatse technisch personeel als loodgieters en electromechanici het beheer van de waterinstallaties kan overnemen. 

Werk van lange adem

Maar moeten internationale hulporganisaties en donorlanden dan blijven instaan voor de drinkwatervoorziening in Congo? 

"We kunnen niet oneindig blijven", zegt Mario Goethals. "Maar op dit ogenblik heeft Congo een staatsbudget van 5 miljard euro terwijl een ideale drinkwatervoorziening 1 miljard euro per jaar zou vergen. Er moeten dus meer inkomsten komen . Tegelijk zou alles efficiënter worden als de overheid meer bevoegdheden zou decentraliseren. Maar dan moeten de plaatselijke overheden tonen dat ze goed kunnen besturen. Uiteindelijk is het allemaal in handen van de Congolezen zelf."

Beluister het gesprek met Mario Goethals in "De ochtend":

Meest gelezen