Luchtfoto van een geoglief in een van de onderzoekssites, Tequinho.
Martti Pärssinen

Invloed precolumbiaanse beschaving nu nog zichtbaar in het Amazonewoud

In het Amazonegebied bloeiden zo'n 2.000 jaar geleden verschillende onbekende samenlevingen die grote figuren in het landschap aanlegden en gewassen kweekten, onder meer maniok, maïs, ananas, pepers en pompoenen. Daarnaast bestond het voedsel van die inheemse bevolking voor een groot deel uit de vruchten van palmbomen en paranotenbomen (Bertholletia excelsa). De bewoners van het woud hebben die bomen gedurende generaties beschermd en beheerd, en dat heeft een invloed gehad op de diversiteit van het regenwoud die nu nog steeds merkbaar is, zo stelt een nieuwe studie. 

Meer dan tien jaar geleden doken er in de wetenschappelijke literatuur meldingen op van grote, geometrische graafwerken die geogliefen genoemd worden en die gevonden waren in het zuidwesten van de Amazone. 

Een onbekende pre-koloniale beschaving, die tot bloei kwam in het regenwoud zo'n 2.000 jaar geleden, bleek geometrische ceremoniële centra gebouwd te hebben en een gesofisticeerd systeem van wegen. 

Die ontdekking zette het idee van het ongerepte regenwoud in de Amazone op losse schroeven. Recente bevindingen van een Fins-Braziliaans onderzoeksteam tonen niet alleen aan dat de grote, oude contructieprojecten het landschap mee vorm hebben gegeven, maar dat de oude samenlevingen ook een invloed hadden op de samenstelling van het regenwoud.  

De vrucht van de paranoot is de laatste 2.000 jaar aanzienlijk groter geworden, ook al wordt de boom nauwelijks gekweekt. Links een oude vrucht, rechts een hedendaagse.
E. Ferreira

Gedomesticeerd en wild

Een recent gepubliceerde studie van het onderzoeksteam toont aan dat naast het kweken van onder meer maniok, maïs en pompoenen, ook het beschermen, verzorgen en planten van verschillende soorten bomen belangrijk was voor de voedselvoorziening van de inheemse volkeren, zei de leider van het project professor Martti Pärssinen van de Universiteit van Helsinki.

Meer bepaald worden in stalen van sites met geogliefen veel paranotenbomen en palmbomen met fruit dat rijk is aan eiwitten gevonden. Die speelden duidelijk een grote rol in het dieet van de mensen die met de ceremoniële sites verbonden waren. 

De studie stelt ook dat de domesticatie van bomen in de Amazone geen rechtlijnig proces was, aangezien ook wilde planten beschermd konden worden. Tijdens de archeologische opgravingen werden, naast andere planten, wilde en gedomesticeerde vormen van het fruit van de perzikpalm gevonden.

Anderzijds werden vooral paranotenbomen en ook veel verschillende palmen, die essentieel waren voor zowel hun vruchten als de palmpitten, wel degelijk gedomesticeerd in het regenwoud voor menselijke consumptie. Hun vruchten zijn nu duidelijk groter dan 2.000 jaar geleden.

Dat het domesticatieproces niet rechtlijnig verliep, is duidelijk uit het feit dat zowel wilde als gedomesticeerde perzikpalmen nog steeds zeer goed bekend zijn bij de inheemse bevolking van de Braziliaanse deelstaat Acre  en dat de gedomesticeerde bomen over een zeer groot gebied in de Amazone verspreid zijn geraakt, zei mede-auteur en assistent professor Pirjo Kristiina Virtanen.

Een perzikpalm (Bactris gasipaes) met vruchten.
USDA/Public domain

Duurzaam

De impact van de mens op de Amazone is aanzienlijk geweest, en het idealistische idee van het nooit door een mensenhand aangeraakte regenwoud heeft dan ook afgedaan, zeggen de onderzoekers, het ongerepte regenwoud bestaat niet. 

Anderzijds toont de studie dat de inheemse volkeren uit de Amazone in staat zijn geweest om hun omgeving op een duurzame manier te gebruiken door bepaalde planten te domesticeren terwijl ze het woud beschermden en respecteerden. Er zijn geen aanwijzingen dat grote delen van het woud ooit ontbost zijn door de oude bewoners.

De relatie van de volkeren van de Amazone met het woud is duurzaam gebleken, en dat zou volgens de onderzoekers voort onderzocht moeten worden. We zouden er lessen uit kunnen leren, zo zeggen ze. 

De studie van Martti Pärssinen, Pirjo Kristiina Virtanen, de Braziliaanse palmspecialist Evandro Ferreira van het Instituto Nacional de Pesquisas Amazônia en paleo-ecoloog Alceu Ranzi van de Universidade Federal do Acre is gepubliceerd in Environmental Archeology. Dit artikel is gebaseerd op een persbericht van de Universiteit van Helsinki.

De paranotenboom (Bertholletia excelsa) is een van de grootste bomen uit het Amazone-regenwoud met een hoogte tot 50 meter, een kruin met een diameter van 25 tot 35 meter en een stam met een diameter van 1 tot 2 meter. De boom kan meer dan 500 jaar oud worden.
Nando Cuhan/Wikimedia Commons CC BY-SA 3.0

Meest gelezen