AFP or licensors

1 juli, de dag waarop premier Netanyahu Palestijns gebied zou kunnen aanhechten. Maar doet hij dat ook?  

Vanaf vandaag heeft de Israëlische premier Benjamin Netanyahu de handen vrij om een plan voor te leggen aan zijn regering, waarmee Israël Palestijns grondgebied op de Westelijke Jordaanoever zou annexeren. Dat staat zo in het regeerakkoord dat hij sloot met coalitiepartner Blauw Wit van Benny Gantz. Of Netanyahu dat vandaag al zal doen, is hoogst onzeker. Volgens de laatste berichten zal de soep niet zo heet gegeten worden als de premier ze graag had opgediend.  

Om te beginnen heeft Israël op dit moment nog andere katten te geselen. Het land kampt met een nieuwe opstoot (volgens sommige deskundigen zelfs "een tweede golf") van het coronavirus. Maandag kwamen er in één dag 247 nieuwe covid-19-besmettingen bij. "Alles wat niet met corona te maken heeft, kan wachten", zei vicepremier en minister van Defensie Benny Gantz. Voor hem hoeft 1 juli geen heilige mijlpaal te zijn, ook al maakte hij zelf de afspraak met Netanyahu dat die vanaf vandaag eigenmachtig annexatieplannen op tafel mag leggen. De reactie van premier Netanyahu was kort en kil: "Gantz en zijn partij hebben daar niets over te zeggen". 

Een tweede reden waarom het misschien nog niet zo'n vaart zal lopen, is de twijfel die gerezen is in Washington. Het Witte Huis had met Trumps "vredesplan" het raamwerk geleverd en de aanzet gegeven voor een mogelijke annexatie. Nu lijken sommigen in Trumps regeringskringen toch wat te aarzelen. En zonder groen licht van president Trump zal Netanyahu geen boude stappen zetten. De premier gaf gisteren zelf aan dat er "de komende dagen" nog beraadslaagd wordt met Amerikaanse vertegenwoordigers. 

Vlechtwerk

Wie in bepaalde delen van Israël of de Westelijke Jordaanoever rond rijdt, merkt het aan de mobiele telefoons: het netwerk dat de toestellen vangen verspringt soms snel en onverwacht van Israëlisch naar Palestijns. Dat kan je duur te staan komen als je het niet in de gaten hebt. Dat banale ongemak illustreert perfect de politieke geografische realiteit zoals die de voorbije 50 jaar gegroeid is. De Westelijke Jordaanoever (of Westbank) wordt doorsneden door de facto Israëlische corridors, wegen en fly-overs, en ligt bezaaid met Israëlische Joodse nederzettingen en checkpoints. De twee politiek-culturele entiteiten Israël en de Palestijnse Westbank zijn behoorlijk vervlochten. 

Om die situatie te begrijpen moeten we terug naar de Zesdaagse Oorlog van 1967.  Toen werd de Westelijke Jordaanoever, op dat moment een deel van het koninkrijk Jordanië, door het leger van de nog jonge staat Israël veroverd en bezet. Het was Arabisch of  - in de taal van de bewoners - Palestijns gebied. Op dit moment wonen er tenminste 2,7 miljoen Palestijnen. 

Sinds de Oslo-vredesakkoorden van 1993 en 1995 wordt de Westbank, in theorie, ook politiek als Palestijns beschouwd: grondgebied dat onder het gezag van de Palestijnse Autoriteit valt, de Palestijnse regering die zetelt in de stad Ramallah. Voor de internationale gemeenschap was dat sindsdien het uitgangspunt en houvast: als er ooit een echt volwaardige Palestijnse staat komt, zal die territoriaal grotendeels samenvallen met de Westbank plus de Gazastrook.

Het ABC van de Westbank

Alleen is het allemaal wat ingewikkelder dan dat. In de praktijk zijn er sinds de jaren 1970 tal van Joodse nederzettingen gevestigd op de Westelijke Jordaanoever. Vaak (en aanvankelijk) gebeurde dat op initiatief van religieus gemotiveerde zionisten, die de Westbank op bijbelse gronden als een onvervreemdbaar deel van het joodse thuisland beschouwen. Maar ook de opeenvolgende Israëlische regeringen werkten mee aan de vestiging en uitbouw van die nederzettingen, die soms uitgroeiden tot heuse steden (bv. Ariel) of voorsteden (Maale Adumim bij Jeruzalem). Intussen wonen er meer dan 400.000 Joodse Israëliërs in die nederzettingen. Dat zijn niet allemaal fanatieke religieuze nationalisten. Vaak zijn het immigranten uit Rusland of andere landen die blij zijn om daar goedkoop te kunnen wonen.  

Juist vanwege die sterke Joodse aanwezigheid zat er ook een dubbelzinnigheid in de Oslo-akkoorden. De finale status van die nederzettingen, inclusief de wegen die daarheen leiden en de onmiddellijke omgeving ervan, die finale status zou pas later worden bepaald bij een alomvattend vredesakkoord. Het verondersteld Palestijnse Westbank-territorium werd in drie zones opgedeeld: zone A kwam onder Palestijnse controle, zone C (de zone met de nederzettingen, meer dan 60 % van het grondgebied) bleef onder Israëlisch militair bestuur. (In zone B wordt de controle door de Palestijnen en Israël gedeeld.)

En om het nog wat complexer en dubbelzinniger te maken: de Joodse bewoners van zone C behielden de Israëlische nationaliteit en burgerrechten (zoals stemrecht) en vallen onder de Israëlische civiele wet. De Palestijnen die in zone C wonen, vallen onder een Israëlisch militair gezag en worden, desgevallend, door militaire rechtbanken berecht.

Ariel
Copyright 2020 The Associated Press. All rights reserved.

Facts on the ground

Voor de internationale gemeenschap is de Israëlische militaire aanwezigheid op de Westelijke Jordaanoever niets minder dan een illegale bezetting. Ook de Joodse nederzettingen worden beschouwd (en zijn in VN-resoluties veroordeeld) als strijdig met het internationaal recht. Voor Israël ligt dat anders. In de Oslo-akkoorden is immers bepaald dat over de finale status van de nederzettingen en sommige delen van de Westelijke Jordaanoever pas bij finale onderhandelingen zal beslist worden. Maar terwijl er na Oslo geen vooruitgang meer werd geboekt in het vredesproces, bleef Israël de nederzettingen gestaag uitbreiden. Een feitelijke toestand die voor de Palestijnen en voor de internationale gemeenschap hoogst problematisch was, werd zo nog bestendigd en verankerd. 

De Verenigde Staten hebben de internationale kijk op de nederzettingen principieel altijd gevolgd, ook al oefenden ze weinig of geen druk uit op Israël. Tot president Trump die visie radicaal veranderde. Voor Trump tellen de facts on the ground: de feitelijke toestand kan je niet meer terugdraaien en moet worden erkend. Volgens Trumps zogenaamde vredesplan (of Deal of the Century) zou Israël tot 30 % van de Westelijke Jordaanoever mogen annexeren. Dat betekent dat het dat grondgebied bij Israël mag aanhechten, en dat het onder Israëlische soevereiniteit en civiel bestuur zou vallen.

Israël zou, kortom, territoriaal groter worden. Voor de Palestijnen betekent het uiteraard het omgekeerde: er wordt grond afgepakt. Wat overblijft is een gefragmenteerd lappendeken van verspreide Palestijnse enclaves. Volgens de Palestijnse regering zou de levensvatbaarheid van een Palestijnse staat daardoor nog verder worden ondermijnd. Anders gezegd: het zou de doodsteek zijn voor een realistische twee staten-oplossing. 

Niet uitgeklaard en niet klaar

Met het vredesplan van Trump krijgt ook de Israëlische regering een vrijgeleide om de feitelijke toestand een wettelijke politieke basis te geven. Een formele annexatie van zone C, de zone waar het Israëlische leger de controle uitoefent, zou voor Palestijnse bewoners in de praktijk misschien niet veel veranderen. Ze leven de facto nu al onder Israëlische controle, na een annexatie zal dat niet anders zijn. 

Wel blijven er vragen of ook zij dan Israëlische staatsburgers kunnen worden, met dezelfde burgerrechten als hun Joodse buren. Of behouden ze een Palestijns burgerschap? En wat zal er gebeuren met landbouwgrond die in de geannexeerde zones ligt, maar die toebehoort aan Palestijnse boeren die buiten die zone wonen? Tal van problemen lijken nog lang niet uitgeklaard, en Netanyahu en zijn vicepremier Gantz zitten op al die punten niet noodzakelijk op dezelfde lijn.

Jordaanvallei

Volgens Trumps plan zou Israël bovendien de volledige Jordaanvallei mogen annexeren (die grotendeels in zone C valt). Premier Netanyahu heeft de voorbije maanden herhaaldelijk beloofd om dat te zullen doen; de vallei heeft voor hem strategische waarde, onontbeerlijk voor de verdediging van Israëls oostflank.

Daarmee heeft hij evenwel de koning en regering van Jordanië tegen zich in het harnas gejaagd, en dat ligt moeilijk in Washington. Jordanië gold voor Amerika (en Israël) als een gematigde en bevriende bondgenoot in het Midden-Oosten. De architect van het plan, Trumps schoonzoon Jared Kushner, is naar verluidt geschrokken van die reactie en beducht om Jordanië en andere Arabische landen te bruuskeren. In het plan van Trump was trouwens sprake van onderhandelingen met de Palestijnen en de belangrijke spelers in de regio, en (bij voorkeur) niet van een unilaterale annexatie. 

Copyright 2017 The Associated Press. All rights reserved.

Opgelegde vrede

De kans dat Netanyahu nu heel snel tot annexatie van een groot stuk Westbank zal overgaan, lijkt daarom eerder klein. Er zijn nog teveel plooien om glad te strijken, ook tussen Jeruzalem en Washington, en puntjes om op de i te zetten. Maar heel lang wachten kan hij ook niet: misschien wordt Donald Trump in november weggestemd, en is hij de ruggesteun uit Washington kwijt. Het lijkt daarom waarschijnlijker dat de premier wel degelijk zal proberen om tot annexatie over te gaan, maar op beperkte schaal. 

Zo zou hij grote stedelijke nederzettingen als Ariel of Maale Adumim kunnen aanhechten, als een start en een test, om dan na te gaan wat de reactie zal zijn van Palestijnse, Arabische en internationale kant. Daarmee kan hij aan zijn achterban bewijzen dat het hem menens is met annexatie, zonder nog al te veel risico's te nemen. Ook dan staat het nog te bezien of zijn coalitiepartner Blauw Wit van Benny Gantz zal willen volgen. Gantz heeft Netanyahu weliswaar speelruimte gegeven, maar de samenhang van de coalitie blijft broos.

Voor de Palestijnen zou een annexatie van Maale Adumim of Ariel vooral een symbolische klap in het gezicht zijn, een signaal dat  - wat ze ook mogen beweren of bestrijden -   de sterkste op het terrein uiteindelijk zijn zin doet. Het "vredesplan" van Trump lijkt wat dat betreft op de opgelegde vrede van een zegevierende mogendheid na een gewapend conflict: de verliezende partij moet de voorwaarden slikken. 

Meest gelezen