De Gasthuisstraat in Turnhout
Alexander Dumarey

Bloedige plekken: de winkelstraat waar een heel leger werd verpletterd

Plekken in Vlaanderen waar voorbijgangers niet beseffen dat ze geschiedenis onder hun voeten hebben: in de reeks “Bloedige plekken” ontdekken VRT-journalist Jos Vandervelden en fotograaf Alexander Dumarey de plaatsen waar ooit bloed vloeide, waar mensen een gewelddadige dood stierven. Maar waar de sporen van de geschiedenis zo goed als weggevaagd zijn. Vandaag: de straat in Turnhout waar een Oostenrijks leger in de val werd gelokt.

27 oktober 1789, Turnhout, een open en niet omwald stadje met daarrond verspreid een handvol gehuchten, samen 9.000 inwoners. In de stadskern wonen zelfs niet meer dan 4.000 mensen. Sinds enkele dagen hebben ze het overweldigende gezelschap gekregen van ongeveer 2.500 manschappen van een patriottenleger.  In de verte nadert een nog groter leger. Ongeveer 3.500 goed uitgeruste Oostenrijkers stomen op vanuit Vosselaar om Turnhout binnen te dringen. Ze kiezen voor de Gasthuisstraat. De straat, een lange smalle pijp die naar de binnenstad leidt, zal de setting worden van een meedogenloze slag.

De Gasthuisstraat in Turnhout
Alexander Dumarey

De Turnhoutse Gasthuisstraat is nu een modale winkelsstraat zoals ze te vinden is in elke provinciestad. Bovengronds rest er geen steen meer uit 1789. Zelfs de statige gevels die in de negentiende eeuw werden opgetrokken, zijn verminkt door winkeletalages. Toch is het niet moeilijk om een voorstelling te maken van hoe angstaanjagend het moet geweest zijn wanneer twee krijgszuchtige legers met elkaar slaags geraken tussen de muren van een enge straat.

Artillerie, rieken en stokken

Mocht de slag niet uitgevochten zijn in de Gasthuisstraat, zou hij misschien anders zijn geëindigd. Het was in deze straat dat Generaal Vander Mersch, de leider van het opstandige Brabantse leger, het Oostenrijkse regeringsleger wilde hebben. In open veld zou hij geen partij zijn voor de getrainde Oostenrijkers. Maar in een stad kon hij zijn defensie optrekken vanuit zijstraten en zich verschansen achter muren en huizen. Vander Mersch wist ook dat hij de burgerbevolking aan zijn kant had om een handje te helpen. Turnhoutenaars hielpen barricaden optrekken. Jonge boeren met rieken en stokken sloten aan.

Bekijk hier een Journaalreportage uit 1989 over een re-enactment van de Slag bij Turnhout:

Video player inladen...

Het Oostenrijkse leger arriveerde in de ochtend van 27 oktober. De artillerie en ruiters te paard hadden de erbarmelijke toestand van de wegen en het donkere mistige weer moeten trotseren. In de ochtend richtten de Oostenrijkers het eerste artillerievuur op de stad. Ze drongen de stad binnen  langs de Gasthuisstraat, niet beseffend dat de straat zich als een val om hen sloot. Al rond de middag was de strijd beslecht. Het Oostenrijkse regiment werd ingesloten en uit elkaar geslagen. Het trok zich in wanorde terug. Op het einde van de dag was Turnhout een slagveld. Huizen waren verwoest, straten opgebroken en dode soldaten en paarden lagen tussen het achtergelaten oorlogsmateriaal. Naar schatting 200 mensen, burgers en soldaten, hadden het leven gelaten.

Onafhankelijke republiek

Na de Turnhoutse zege veroverden Brabantse legers Gent, Tienen, Diest, Antwerpen, Namen en uiteindelijk Brussel. De Brabantse Omwenteling was een feit. In januari 1790 werd de "Republiek van de Verenigde Nederlandse Staten" uitgeroepen. Maar de gewesten die zich hadden verenigd in hun aversie tegen het Oostenrijkse bewind botsten op interne verdeeldheid en het ontbreken van steun van andere landen. De onafhankelijke republiek zou het geen jaar uithouden, waarna de Oostenrijkers met zachte hand weer aan de macht kwamen. Ondanks haar korte bestaan zien historici in de republiek een prelude tot de latere staat België.

De Grote Markt in Turnhout
Alexander Dumarey

De Keizer-Koster en de Verlichting

De Oostenrijkers kwamen langs de achterdeur terug met de mildere Habsburgse keizer Leopold. Hij was keizer Jozef II opgevolgd, de man die de geschiedenis in ging met de smalende bijnaam "Keizer-Koster". Jozef II en zijn hervormingspolitiek waren voor de Brabantse opstandelingen de steen des aanstoots. De centralistisch ingestelde Oostenrijkse keizer wilde de vele gewesten van zijn Habsburgse rijk uniformiseren en moderniseren. Vanuit het verre Wenen vaardigde hij talrijke nieuwe regels en wetten uit in wat hij zag als een vernieuwing voor het volk, niet door het volk. Ook de Kerk was slachtoffer van allerlei nieuwe verordeningen. Het botste in het katholieke Brabant op veel verzet. De keizer was een koster geworden die zich met zijn voorschriften en regelzucht niet populair had gemaakt.

De Gasthuisstraat in Turnhout
Alexander Dumarey

Toch was het deze keizer die geïnspireerd was door de ideeën van de Verlichting. Op hetzelfde moment waren de revolutionairen in Frankrijk in de ban van gelijkaardig progressief gedachtegoed. Zij kwamen in opstand tegen hun conservatieve koningen, terwijl de Brabantse revolutionairen precies de vernieuwingen als bemoeienissen beschouwden. Waarschijnlijk speelden andere factoren zoals de verpaupering in de steden, de economische malaise en het sterke katholieke geloof in de Nederlandse gewesten.

Slag om de consument

De Slag om Turnhout is niet helemaal vergeten en wordt zelfs jaarlijks herdacht. De Gasthuisstraat in Turnhout is een prominente straat gebleven. In de negentiende eeuw werden statige herenhuizen opgetrokken. Na de Tweede Wereldoorlog werd het de centrale winkelstraat. Sindsdien bestaat in de Gasthuisstraat alleen nog de slag om de consument.

Stoet ter ere van de 100ste verjaardag van de Slag om Turnhout in 1889
Monument opgericht voor de 100ste verjaardag van de Slag om Turnhout in 1889
Alexander Dumarey

Volg onze fotograaf op Instagram

Meest gelezen