Mysteries in Oost-Vlaanderen: hoe kon in 1996 een luchtballon tegen een kerktoren belanden in Gent?

Op 9 juni 1996 botste er een heteluchtballon tegen de Sint-Jacobskerk in Gent. De drie inzittenden kwamen er met de schrik vanaf, maar de schade aan de toren was aanzienlijk. Hoe is zoiets kunnen gebeuren? Wie was er allemaal bij? En welke verkeersregels gelden er in de lucht? Radio 2 Oost-Vlaanderen zoekt het uit. 

Radio 2 Oost-Vlaanderen ontrafelt de hele zomer lang mysteries uit de provincie. Met de hulp van luisteraars, experts en het internet worden raadselachtige gebeurtenissen elke dag iets tastbaarder.  

Een week voor de start van de Gentse Feesten in 1996 stond de Sint-Jacobsmarkt vol met mensen: geen feestvierders, maar wel ramptoeristen. Zondagavond 9 juni 1996 rond half tien 's avonds botste er een heteluchtballon tegen de Sint-Jacobskerk. De brandweer werd opgetrommeld en de inzittenden werden bevrijd, maar de toren was jarenlang kruisloos. 

25-jarige brandweercommandant

Yves Pieters was op het moment van de feiten 25 jaar oud. Hij werkte een aantal maanden bij de brandweer toen hij opgeroepen werd voor de klus van zijn leven: "Ik heb daarna nog spectaculaire dingen meegemaakt, maar de luchtballon blijft toch een hoogtepunt in mijn carrière", vertelt hij. 

Beluister hieronder het verhaal van Yves Pieters.

Om de drie inzittenden te kunnen bevrijden moest de brandweer creatief zijn: "Het eerste waar ik aan dacht was: hoe kom ik zo snel mogelijk bij die mensen", vertelt Pieters. "Ik wilde eerst de ladderwagen nemen, maar die is maar 30 meter lang en de toren is hoger. Het moest dus via de binnenkant gebeuren. We hebben een gat gemaakt in de toren en zo hebben we iedereen bevrijd." 

Na de reddingsopperatie was de toren beschadigd. "Het kruis moest ook verwijderd worden", herinnert Pieters zich nog. "Het heeft zelfs nog een aantal jaren geduurd voor er een nieuw in de plaats kwam." 

(Lees verder onder de foto.)

"De ballon ging rakelings langs mijn hoofd"

Het verhaal van de luchtballon die tegen de Sint-Jacobskerk is gevaren blijkt ook na 24 jaar nog springlevend te zijn. We krijgen verschillende reacties van mensen die zich de journaalbeelden herinneren. Maar 1 reactie is echt bijzonder: "Ik zat samen met mijn dochter - die toen 4 jaar oud was - op ons dakterras", weet Joris Igor Houwen nog. Hij baatte in 1996 café De Trollenkelder uit op de Vrijdagsmarkt. "Op een bepaald moment hoor ik mijn dochter roepen: "bal, bal, bal", ik wist eerst niet wat ze bedoelde, maar toen ik me omdraaide zag ik dat er een luchtballon gevaarlijk laag bij de grond vloog. Ik heb alles gezien van het begin tot het einde. Het leek wel een thriller."

Mijn hart stond stil. Ik was bang dat ik iedereen te pletter zou zien storten

Joris Igor Houwen, uitbater café De Trollenkelder

"Ik zag de ballon rakelings langs de daken scheren", gaat Houwen verder. "Ik dacht dat de ballon ging neerstorten. Ik zag hem regelrecht op de kerktoren afgaan. Op dat moment stond mijn hart stil. Ik was bang dat ik die mensen te pletter zou zien storten. Ik heb meteen de hulpdiensten gebeld en uitgelegd wat er aan de hand was. Toen de brandweer toekwam, was ik onder de indruk van hun aanpak. Ze hebben heel snel en efficiënt gehandeld. Ik herinner me vooral de jonge brandweercommandant. Wanneer alles achter de rug was en iedereen weer veilig op de grond stond, heb ik de brandweerlui uitgenodigd in het café. Ik heb ze dan een kop koffie gegeven om te bekomen."

(Lees verder onder de foto.)

Wat zijn de verkeersregels in de lucht?

De herinneringen aan het ongeval zijn spectaculair. Maar hoe is zoiets nu eigenlijk kunnen gebeuren? Hoe moeilijk is het om met een luchtballon te varen? Radio 2 Oost-Vlaanderen neemt de proef op de som en gaat op vliegles. 

"Ballonvaren is niet heel moeilijk", vertelt ballonvaarder Christof Vercauteren van Up Ballooning ballonvaarten ons. "Niets is moeilijk als je het kan, maar je moet natuurlijk wel goed oefenen. De eerste en belangrijkste les als ballonvaarder is leren omgaan met je materiaal." Christof Vercauteren wilde al piloot worden toen hij nog een kind was. "Ik was dan ook heel blij toen ik eindelijk de lucht in mocht", vertelt hij. "De eerste lessen waren heel spannend, maar mijn eerste ballonvaart zonder instructeur was het allerspannendste. Dan zit je alleen in een mandje met boven jou een grote ballon. Gelukkig is alles goed gegaan."

Wij hebben op iedereen voorrang in de lucht omdat wij niet kunnen sturen

Christof Vercauteren, Up Ballooning ballonvaarten

"Het voordeel van ballonvaren is dat er weinig verkeersregels zijn", gaat Vercauteren verder. "Wij hebben op iedereen voorrang in de lucht omdat wij niet kunnen sturen. Een vliegtuig, een zweefvlieger of zeppelin kan ons wel ontwijken.  We moeten wel bepaalde hoogtes respecteren. Dat is heel belangrijk. Daarnaast moeten we ook een beetje weerman zijn. Het is belangrijk om kaarten te kunnen lezen zodat we weten of de weersomstandigheden veilig genoeg zijn om van de grond te gaan."

Ook Christof Vercauteren heeft als ballonliefhebber herinneringen aan het incident uit 1996. "Ik was nog heel klein, maar ik herinner me wel dat er veel gespeculeerd werd over het incident. Er deden destijds veel verhalen de ronde. Nu wordt er eigenlijk niet meer zoveel over gesproken, maar het is wel een verhaal dat iedereen zich nog herinnert."

Restauratie van het kruis

Het ongeluk in 1996 is niet alleen verankerd in het geheugen van vele mensen, er waren ook directe gevolgen voor de Sint-Jacobskerk: het kruis moest weggehaald worden omdat het te hard beschadigd was.  Pas 6 jaar later - na een grondige renovatie - werd het kruis weer op de torenspits geplaatst. 

Het kruis was in zeer slechte staat en moest weggehaald worden, we lieten een kraan overkomen vanuit Temse

Willem Remue, celhoofd Erediensten stad Gent (1996)

"We zijn naar boven gegaan om te zien op welke manier de luchtballon over het kruis gehaakt was", herinnert Willem Remue zich nog. Hij was destijds celhoofd Erediensten van de stad Gent en was nauw betrokken bij de restauratie van de kerk en het kruis. "We hebben daar gezien dat de ballon over de sierelementen zat. Het kruis was in zeer slechte staat en moest weggehaald worden." Dat was geen evidente klus, want de torenspits is 68 meter hoog en het kruis zelf is 10 meter lang. "We moesten dus op zoek naar een kraan die die hoogte aankon", gaat Remue verder. "We vonden er 1 in Temse. De kraan is diezelfde nacht nog naar Gent overgebracht."

"Toen we het kruis naar beneden gehaald hadden, moest het nog in de kerk gelegd worden. We waren met 16 om het kruis op te heffen en in de kerk te leggen. Dat bleek maar net genoeg, want als ik het me goed herinner woog het ijzerwerk ongeveer 1 ton." Pas zes jaar later is het kruis weer op de kerk gezet. Dat komt omdat de Sint-Jacobskerk gerenoveerd moest worden. Men heeft de volledige renovatiewerken afgewacht alvorens alles terug te plaatsen. 

(Lees verder onder de foto.)

"Zoiets kan iedereen overkomen"

In onze zoektocht naar getuigen, komen we ballonvaarder Koen Audenaert tegen. Hij weet precies wat er gebeurd is op de bewuste zondagavond in Gent: "De man die tegen de kerk is gevaren, was een leerling van mij", vertelt Koen Audenaert. "Op het moment van het ongeval had hij al lang zijn brevet. Toen ik het nieuws hoorde schrok ik heel hard, want de piloot in kwestie was altijd een van mijn secuurdere leerlingen. Hij was altijd heel goed voorbereid en dacht altijd goed na over alles. Ook over rampscenario's."

De piloot belandde in een zeebries en kon niet anders dan landen op de Vrijdagsmarkt

Koen Audenaert, instructeur ballonvaarder

"Wat daar gebeurd is, is de beste definitie van een ongeval. Het is een samenloop geweest van omstandigheden: de verkeerde plaats, het verkeerde moment en de verkeerde weersomstandigheden. Al die elementen bij elkaar hebben ervoor gezorgd dat de ballon in de toren geëindigd is", legt Audenaert uit. "De piloot was vertrokken aan de zuidkant van Gent om een romantische ballonvaart te maken over het centrum van de stad. De man was met de juiste hoeveelheid gas over de stad gevaren. Maar toen hij wilde landen in de buurt van Evergem, belandde hij in een zeebries. Dat is een fenomeen dat ontstaat op warme zomerdagen waarbij je een groot temperatuursverschil krijgt tussen de lucht boven land en de lucht boven zee. Op heel warme dagen kan zo'n zeebries heel diep landinwaarts gaan. De piloot moest opnieuw richting de stad, maar hij had niet meer voldoende gas. Hij heeft toen gedaan wat elke piloot zou doen in die situatie: beginnen zoeken naar een landingsplaats in de stad. Heel veel mogelijkheden zijn er niet. Over de meeste straten liepen tramlijnen, de enige optie was dus de Vrijdagsmarkt. Op het moment dat hij daar wilde landen, draaide de wind en botste hij dus tegen de Sint-Jacobskerk. Het had iedereen kunnen overkomen."

De manier waarop de piloot is omgegaan met de crash, is een voorbeeld voor elke ballonvaarder

Koen Audenaert, instructeur ballonvaarder

"De piloot heeft heel koelbloeding gereageerd, en daardoor is veel erger voorkomen", voegt Audenaert er nog aan toe. "Toen de ballon aan de kerktoren hing, heeft de piloot de veiligheid van zijn passagiers laten voorgaan op die van hemzelf. Hij heeft de passagiers als eerste laten evacueren en is zelf het langste in zijn schip gebleven. Ik vind de manier waarop hij is omgegaan met de crash een voorbeeld voor elke ballonvaarder."

Gentse Feesten van de grond

In onze zoektocht naar de oorzaak van de botsing, spreken we ook met iemand van de organisatie van de Gentse Feesten omdat het ongeluk een week voor het festival plaatsvond. En toevallig of niet? Ook dit jaar - 24 jaar na de feiten - zal er tijdens de Gentse Feesten opnieuw een ballon de lucht in gaan boven de Sint-Jacobskerk. "Als het weer meezit zullen er vrijdagavond 17 juli 2 ballonnen opstijgen", vertelt Mehdi Maréchal ons. Hij is de coördinator van het Vlaams-Marokkaanse culturenhuis en organiseert samen met Trefpunt de bewuste ballonvaart. "Ondanks het coronavirus willen we de Gentse Feesten toch van de grond laten gaan."

We willen muziek op een veilige manier bij de Gentenaars brengen

Mehdi Maréchal, coördinator Vlaams-Marokkaans culturenhuis

"Ik hoop dat we zelf niet tegen de toren van Sint-Jacobs eindigen", lacht hij. "We gaan in ieder geval feest vieren in de ballonnen. Er zullen Vlaamse en Marrokaanse dj's meevaren. Zo gaan we de muziek op een veilige manier bij de Gentenaars brengen. Het was een heel huzarenstukje om de juiste installaties aan boord te krijgen, maar we hopen dat alles goed zal gaan. Mensen kunnen op de facebookpagina van Trefpunt en andere deelnemende organisaties de vaart live volgen."

En ook Mehdi Maréchal heeft net zoals de vele andere Gentenaars herinneringen aan het voorval: "Toen het ongeluk gebeurde was ik zelf nog een tiener, maar ik herinner me de spectaculaire beelden nog goed. Er deden toen de wildste geruchten de ronde: bijvoorbeeld dat de ballonvaarder in slaap was gevallen of dat hij dronken was." Maar dat waren slechts geruchten, want uit onze zoektocht is gebleken dat de ballonvaarder in een zeebries terecht was gekomen. "Verkeerde plaats, verkeerd moment", zoals instructeur Koen Audenaert ons liet weten.

Meest gelezen