Nieuwe verkiezingen: uitweg uit de impasse, maar ook broodnodig

Toen we op zondag 26 mei 2019 naar de stembus trokken, kon niemand voorspellen hoe de wereld er een jaar later zou uitzien. Niemand voorzag een globale gezondheidscrisis die ziekenhuizen en woonzorgcentra het mes op de keel zou zetten. Niemand voorzag een economische duikvlucht van 8,8 procent, aldus prognoses van de Europese Commissie. Niemand voorzag een realistische schatting van tweehonderdduizend nieuwe werklozen in de komende maanden.

opinie
Simon J. Bellens
Master wijsbegeerte en politicologie. Redacteur en freelance cultuurwerker. Schrijft in eigen naam.

Niemand had ook maar kunnen denken dat het begrotingstekort van 7,4 miljard waarover we ons in mei verschrikkelijk druk maakten, kinderspel zou blijken tegenover de tientallen miljarden die nodig zijn voor steunmaatregelen en relanceplannen. Om nog maar te zwijgen van sectoren als toerisme en cultuur waar van een terugkeer naar de normaliteit nog absoluut geen sprake is. De coronacrisis noopt tot ongeziene uitdagingen en daar moet maar eens een hartig democratisch woordje over gesproken worden. 

Spektakel

Inmiddels is er al 570 dagen geen volwaardige federale regering en lopen de formatiegesprekken stroever dan ooit. Wie de tel bijhield komt op zestien Informateurs, Preformateurs, Formateurs, Koninklijke Opdrachthouders, en Initiatiefnemers. Dat is een bont en ongetwijfeld hartelijk gezelschap, stuk voor stuk lieden met de Beste Bedoelingen. Altijd weer verstrikt in een Shakespeareaans drama vol wantrouwen, verraad en machtsgeilheid, live streambaar op Instagram, De Afspraak, of het riool der riolen Twitter.

Het spektakel is volmaakt. Maar het is een door en door cynisch en tenenkrommend spektakel, en de politieke hoofdrolspelers zullen toch ooit moeten vaststellen dat het land zich zo goed en zo kwaad als het kan draaiende houdt zonder dat er nog iemand ook maar enige acht slaat op hen. In alle eerlijkheid: zelf (nochtans de trotse eigenaar van masterdiploma politicologie) ben ik ongeveer afgehaakt toen de pers koosnaampjes voor mogelijke coalities moest zoeken bij obscure vlaggenwimpels.

Elke week een nieuwe mislukking en dan duikt telkens weer het doembeeld van nieuwe verkiezingen op. Want vooralsnog is het dat: een doembeeld. God behoede ons voor de stem van het volk. Het is zowaar de diep ingebakken schrik voor verkiezingen — met een blijkbaar nu al onbetwijfelbare glansoverwinning voor de anti-establishment retoriek van Vlaams Belang en PvdA — die de sneeuwbal aan formatieve wanhoopspogingen rollende houdt.

Het zou een democratie nochtans tot lof strekken als de bevolking zich in het licht van de actuele onwaarschijnlijke uitdagingen zou mogen uitspreken over de voorwaarden en prioriteiten waarmee we die willen aangaan.

Je zou bijna vergeten wie er allemaal al bij de koning langsging. Nu zijn al een tijd drie koningen aan zet.

Scherpgesteld

Hoe selectief moeten de relancemaatregelen zijn, en in welke mate willen we dat ecologische duurzaamheid daarbij een criterium is? Welke sectoren vinden we prioritair om koste wat het kost te ondersteunen? Wat doen we met de vaststelling dat de werkomstandigheden en verloning van het zorgpersoneel schromelijk tekortschoten? Wat moeten we aanvangen met de wirwar aan arbeidsstatuten waardoor freelancers, bijklussers, jobstudenten en andere precaire contracten niet op voldoende sociale bescherming konden rekenen? Vinden we dat onze staatsstructuur, met negen ministers van Volksgezondheid en een bijhorend vingerwijzen naar elkaar, in staat is om grote crisissen het hoofd te bieden? Wat zou daarvoor in de plaats moeten komen? Hoe moeten we de relance van het economisch weefsel duurzaam financieren? Willen we daarvoor de grootste vermogens aanspreken? Of een tijdelijke belasting op de hoogste inkomens, zoals professor Paul De Grauwe voorstelt?

Veel maatschappelijke vragen bevinden zich door de coronacrisis op het scherp van de snee

We werden pijnlijk gewezen op de ongelijkheden tussen wie kan telewerken en wie niet, tussen wie een tuin heeft en wie afhankelijk is van de publieke ruimte, tussen wie op een sociaal netwerk kan terugvallen en wie volkomen isoleert, etc.; welke lessen willen we hieruit trekken? Welke lessen trekken we uit de vaststelling dat er kennelijk essentiële beroepen bestaan en dat de economie instort als we niet massaal als kip-zonder-kop-consumenten nutteloze producten aanschaffen?

Al die vragen, en nog veel meer, bevinden zich door de coronacrisis op het scherpst van de snee. Vandaag zijn we ons bewust van de impact van een crisis zonder gelijke. Binnen enkele maanden, als de urgentie vervaagt, zullen politici ambitieuze voorstellen en grondige analyses weer als een hersenschim kunnen afschrijven, om over te gaan tot de orde van de dag. We zouden ons vandaag als samenleving over die maatschappelijke vragen moeten kunnen uitspreken.

In een weerbare democratie die blaakt van zelfvertrouwen zouden politici en partijen hun respectievelijke relanceprogramma’s aan de bevolking willen voorleggen. Zo ingrijpend is wat ons te wachten staat, zo pertinent zijn de maatschappelijke uitdagingen, en zo bepalend zijn de ideologische krijtlijnen die daar vorm aan zullen geven. De antwoorden op die vragen (zelfs de vragen zelf) zijn politiek, ze zijn niet neutraal. Ze zijn niet door experts of algoritmes te beslechten. Ze vragen om ideologische voorkeur en maatschappelijke richtingwijzers.

Van de huidige hoofdrolspelers was enkel Bart De Wever (N-VA) in mei 2019 al partijvoorzitter

Mandaat

Laten we niet doen alsof de huidige politieke klasse voor de aanpak van die relance een democratisch mandaat heeft.

Nog niet althans. Van de spilfiguren die vandaag hoofdrollen opeisen in de formatiegesprekken was enkel Bart De Wever (N-VA) in mei 2019 al partijvoorzitter. (Met excuses voor Meyrem Almaci en Jean-Marc Nollet (Groen/Ecolo), maar zij hebben hun bijrol vooral aan zichzelf te danken. Daarenboven begon inmiddels ook voor hen een nieuwe termijn.) Egbert Lachaert (Open VLD), Joachim Coens (CD&V), Conner Rousseau (sp.a), Paul Magnette (PS), Georges-Louis Bouchez (MR): geen van hen was partijvoorzitter toen we ons het laatst over het politieke landschap mochten uitspreken. Hun partijen hadden andere voormannen (toen zelfs nog een enkele voorvrouw) en daarmee — in onze particratie waar partijvoorzitter het hoogste ambt is — andere identiteiten.

De drie koningen genieten voorlopig slechts de steun van een relatief klein militant deel van hun zo naderhand relatief klein geworden partijen. Al vinden echte koningen dat zelf zelden een bezwaar. Wat voor een gekkigheid is het eigenlijk dat partijen zulke belangrijke verkiezingen organiseren vlak na een algemene stembus? Gaan we echt doen alsof dat een benijdenswaardige gang van zaken is in een democratie? 

Grondwet

Als we politici, spindoctors, politicologen, opiniemakers en analisten moeten geloven, zouden nieuwe verkiezingen alleen in de kaart spelen van de extreemste partijen en zo de politieke situatie nog complexer maken. Hoewel het alles bij elkaar niet eens zo geweldig complex is. In de kern is het zelfs betrekkelijk eenvoudig: politici hebben meer interesse in electoraal succes dan in beleid. Ze varen al decennia op min of meer onderbouwde speculaties met veel buikgevoel van hoe het politieke spektakel hun electorale positie beïnvloedt, in plaats van hun voorstellen ernstig te proberen omzetten in beleid en burgers voor kritische volwassenen te nemen die op basis daarvan hun stem laten gelden.

Die angst zal er ongetwijfeld voor zorgen dat deze hartenkreet voor een eerlijk democratisch gehoor in dovemansoren valt, maar laten we eens nadenken over een naam voor machtshebbers die geen democratische verkiezingen wensen omdat ze geen zin hebben in de stem van de bevolking. Vanuit democratisch oogpunt is dat een vreselijk argument.

Maak omvattende relanceplannen vanuit expliciete ideologische principes

Een beter argument tegen nieuwe verkiezingen is de grondwet. Die voorziet slechts in nieuwe verkiezingen na een periode van vijf jaar en maakt het niet zo eenvoudig om daarbuiten nieuwe verkiezingen uit te schrijven. De meest voor de hand liggende, maar nog steeds moeizame optie is dat de koning (lees: de regering) het parlement ontbindt met een meerderheid in de Kamer. Daarvoor moeten dus de huidige regeringspartijen (MR, Open VLD en CD&V) plus andere partijen nieuwe verkiezingen wensen. Maar de geest van de grondwet wil de bestuurbaarheid van het land beschermen, het wordt wel heel cynisch om dat aan te wenden voor een eeuwig onbestuurbare impasse.

Maak omvattende en heldere relanceplannen vanuit expliciete ideologische principes. Leg ze voor aan de bevolking en verdedig ze. Laat de bevolking democratisch stemmen. En tot slot, als die stemming achter de rug is, bekijk dan eens welke overeenkomsten en vergelijken mogelijk zijn tussen die relanceplannen en vorm op basis daarvan een regering. In plaats van op basis van de man of vrouw die ze vertegenwoordigt.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.

Meest gelezen