De blekerijstraat
Alexander Dumarey

Bruisende plekken: waar niemand het durfde vermoeden, vond het beroemdste bal uit onze geschiedenis plaats

Plekken in Vlaanderen waar voorbijgangers niet beseffen dat ze geschiedenis onder hun voeten hebben. In de reeks "Bruisende plekken" ontdekken VRT-journalist Jos Vandervelden en fotograaf Alexander Dumarey de plaatsen waar ooit mensen feestten, dansten, vierden of genoten. Maar waar de sporen van de geschiedenis zo goed als weggevaagd zijn. Vandaag: het dramatische bal van de Hertogin van Richmond op de vooravond van de Slag van Waterloo

De avond van 15 juni 1815, de hertogin van Richmond staat klaar om honderden genodigden te ontvangen voor wat een voor Brussel zelden gezien bal moet worden. De gasten zijn Britse militaire adel en Brusselse high society. Wat de hertogin, en haar gasten niet beseffen, is dat Napoleon tot enkele tientallen kilometers van Brussel is genaderd. Het bal zal eindigen in verwarring en ontsteltenis.Zelden kwamen feest en dood zo dicht samen als op het bal van de hertogin van Richmond.

Robert Alexander Hillingford - The Duchess of Richmond's Ball (1870)

Het is een naamloos stukje Brussel, de betonnen huizenblokken tussen de Blekerijstraat en de Kruidtuinlaan. Winkelboulevard de Nieuwstraat en het winkelcentrum City 2 trekken wat verder alle aandacht naar zich toe. Hier verraadt geen steen nog geschiedenis. In 1815 lag midden in het woonblok tussen de Blekerijstraat, Broekstraat, Kruidtuinlaan en Asstraat een landhuis met tuin en allerlei nevengebouwen. Het huis werd gehuurd door Charles Lennox, kolonel en hertog van Richmond, samen met Charlotte Gordon, hertogin van Richmond en gastvrouw van een prestigieus bal met een onverwacht einde.

Winkelcentrum City 2
Alexander Dumarey

Britse invasie

Talrijke adellijke Britse families, kolonels en officieren waren na het verdrijven van de Fransen in het goedkope Brussel neergestreken. Ze verkozen de prestigieuze huizen en de geplaveide straten rond het Warandepark. Ook Wellington, opperbevelhebber van de Britse en Nederlandse legers, had er zijn huis op de hoek van de Koningsstraat en de Warandeberg. De Britse invasie bracht een resem van feesten, diners, concerten en picknicks op gang waar de high society uit Brussel van mee snoepte. Een jaar nadat Napoleon en de Fransen verslagen werden, was de oorlogsstemming ver weg.

Het huizenblok wordt nu grotendeels ingenomen door kliniek Sint-Jan
Alexander Dumarey

De Hertog van Richmond werd in 1814 opgeroepen om in Brussel een militaire functie op te nemen. Waarschijnlijk kwam hij te laat om nog een goed pand op de kop te tikken rond de Warande. Samen met zijn familie huurde hij in de Blekerijstraat dicht tegen de stadswal het landgoed van de Brusselse koetsenmaker Jean Simons. De bouw van paardenkoetsen -berlines, coupés en diligences- groeide explosief. Simons had aan de Blekerijstraat een werk- en herstelplaats van rijtuigen. Later zou zijn fabriekje worden overgenomen door de Nederlander Jean-Joseph D'Ieteren, tot vandaag een klinkende familienaam in Brussel als autodistributeur. 

Schotse sabeldansers

Het was een werkplaats van Simons, aanleunend tegen het landhuis, die omgetoverd werd tot locatie voor het befaamde bal van 15 juni 1815. Lady Georgina, de derde dochter van de Richmond-familie, beschreef in haar bewaarde dagboeken hoe de zaal werd opgeknapt met behangpapier met rozenmotief, gordijnen en slingers. Ook het imposante gastenregister samengesteld door de Hertogin van Richmond is bewaard gebleven. Wellington, de Prins van Oranje en de burgemeester van Brussel voerden de lijst van 223 genodigden aan, gevolgd door hertogen, graven, barons, generaals, kapiteins, kolonels, lords, diplomaten en zelfs een dominee. Zes van de aanwezige militairen zouden de volgende dagen sneuvelen, twaalf zouden verwond worden. Maar dat besefte niemand toen bij het begin van de avond Schotse sabeldansers het feest inzetten. Zelfs Wellington had de Richmonds toevertrouwd dat het bal kon plaats vinden zonder "fear of interruption".

Bekijk hieronder een fragment met Schotse sabeldansers op het bal uit de film Waterloo (1970)

De stemming op het feest kantelde toen een luitenant aan de Prins van Oranje rond 1 uur 's nachts kwam melden dat Franse troepen gesignaleerd waren ten zuiden van Quatre-Bras, het huidige Genappe. Wellington die pas laat op de avond op het bal was gearriveerd had eerder op de dag al geruchten opgevangen dat Napoleons regimenten de grens met Frankrijk waren overgestoken. De bevelhebber vroeg meteen om een landkaart en zonderde zich af in een kleedkamer, niet zonder de verzekering te geven dat de verbouwereerde feestgangers het bal verder mochten zetten. Maar één ding was duidelijk, Wellington en zijn geallieerde bondgenoten hadden zich laten verrassen door Napoleon.

De wederopstanding van de verbannen keizer

De wederopstanding van de verbannen keizer was snel gegaan. Nog maar in februari 1815 was hij ontsnapt  van het eiland Elba. In een ijltempo had hij een nieuw leger achter zich kunnen scharen. En opnieuw trok hij richting het land waar hij al zoveel veldslagen had uitgevochten, de Nederlanden. Wellington zou vervroegd het bal van de Richmonds verlaten. Talloze officieren volgden hem, nog uitgedost in gala-uniform. Hun vrouwen of dochters bleven verontrust achter, niet wetende of ze hun geliefden nog zouden terugzien. "Toch", zo schreef Lady Georgiana in haar dagboek, "ging het dansen en feesten door tot in de vroege uren".

Robert Alexander Hillingford - Summoned to Waterloo (1898)

De volgende dag werd een eerste veldslag uitgevochten bij Quatre-Bras. Die eindigde onbeslist. Twee dagen later gingen Napoleon en zijn legers ten onder in Waterloo, nog maar enkele kilometers verwijderd van het Brussel van de Richmonds.

Fair women and brave men

Het mag niet verbazen dat het drama van het bal van de Hertogin van Richmond kunstenaars jarenlang heeft kunnen inspireren. John Everett Millais en Henry Nelson O'Neil zetten het feest op doek. William Thakeray en Sir Walter Scott beschreven het in letters. Lord Byron romantiseerde het Brusselse gala van "fair women and brave men" in het lange gedicht "Childe Harold". Later ontdekten ook filmmakers het stilaan mythisch geworden bal. Het zal niemand verbazen dat het voor het gelegenheidsbal opgesmukte koetsenmagazijn meestal weelderiger werd voorgesteld dan het in werkelijkheid was.

De asstraat
Alexander Dumarey

Lady Georgiana, later Lady De Ros, keerde in 1868 terug naar de Blekerijstraat om vast te stellen dat de balzaal was verdwenen. Door het domein van het landgoed was een nieuwe straat, de Asstraat getrokken. Het landgoed was tegelijk in de verdrukking geraakt door de bouw van een klooster en nieuwe rijhuizen. Vermoedelijk lag de befaamde zaal in de hoek van de Blekerijstraat en de Asstraat, grond die nu grotendeels ingenomen wordt door ziekenhuis Sint-Jan.

Volg onze fotograaf op Instagram

Meest gelezen