AFP or licensors

Waarom wordt er zo fel geprotesteerd in Wit-Rusland? En wankelt president Loekasjenko? 7 vragen en antwoorden 

Voor een vijfde avond en nacht op rij kwamen in Wit-Rusland duizenden mensen op straat tegen president Aleksandr Loekasjenko. De politie slaat deze protesten hardhandig neer. De herverkiezing van president Loekasjenko, de protesten die daarop volgen en de hardhandige aanpak van de politie roepen heel wat vragen op.

1. Hoe zit Wit-Rusland eigenlijk in elkaar?

Wit-Rusland wordt vandaag de dag nog steeds gezien als dictatuur: president Aleksandr Loekasjenko is al 26 jaar aan de macht. Hij heeft in die periode zowat de hele politiek naar zijn hand gezet. Het parlement staat volledig achter hem, oppositie krijgt geen kans. Politieke tegenstanders verdwijnen op mysterieuze wijze en er zijn al meer dan 20 jaar geen vrije verkiezingen meer gehouden in het land.

Bekijk hier de "Terzake"-reportage over 26 jaar Loekasjenko aan de macht (en lees voort onder de video):

Video player inladen...

Dat het regime van Loekasjenko al zo lang standhoudt, is grotendeels te danken aan de steun van Rusland. De Wit-Russische economie is zeer afhankelijk van olie die het goedkoop invoert vanuit Rusland. De olie wordt in Wit-Rusland geraffineerd en doorverkocht met winst, die Wit-Rusland mag houden. Die economische afhankelijkheid komt de Russische president Poetin goed uit. 

Poetin ziet Wit-Rusland als een buffer tussen de Europese Unie en Rusland. Meer nog, hij hoopt dat Wit-Rusland een deel van Rusland wordt. Maar dat ziet Loekasjenko dan weer niet zitten. Daarom probeert hij ook goede banden met Europa te onderhouden. Tegelijk koopt hij ook olie in de Verenigde Staten om zo minder afhankelijk te zijn van Rusland.

2. Hoe kan het dat president Loekasjenko nog steeds aan de macht is?

Loekasjenko houdt dus al 26 jaar de touwtjes stevig in handen en heeft de oppositie monddood gemaakt. Politieke tegenstanders worden geweerd van deelname aan de verkiezingen. In Wit-Rusland moet je voldoende handtekeningen verzamelen om je te kunnen registreren als presidentskandidaat, maar bij oppositiekandidaten schort er volgens de kiescommissie altijd wel iets aan een deel van die handtekeningen.

Om kandidaten daarna ook echt uit te schakelen, worden ze vaak beschuldigd van corruptie of fraude, worden ze opgepakt en verdwijnen ze in de gevangenis.

En dat ging net zo bij de verkiezingen van 9 augustus. Een van de belangrijkste tegenkandidaten van president Loekasjenko was de bankier Viktor Babariko. Hij is lid van de Wit-Russische elite maar keerde zich tegen Loekasjenko en stelde zich kandidaat. Gevolg: de politie viel de bank van Babariko binnen, hij werd beschuldigd van fraude en in de cel gegooid. 

(Lees verder onder de foto)

Alle mogelijke tegenkandidaten van president Loekasjenko worden op voorhand geweerd van deelname aan de presidentsverkiezingen.
AFP or licensors

Een ander voorbeeld is de man van oppositiekandidate Svetlana Tichanovskaja zelf. Hij is een populaire vlogger. Sergej Tichanovski reist voor zijn reportages het hele land af en praat met de gewone mensen in de provincie en op het platteland. Uit zijn video’s blijkt vaak dat ook deze mensen Loekasjenko niet meer kunnen smaken.

Toen bleek dat Tichanovski van plan was om mee te doen aan de presidentsverkiezingen werd hij opgepakt en opgesloten. Svetlana Tichanovskaja heeft vervolgens de plaats van haar man ingenomen. Zij mocht wel meedoen, want van een vrouw had Loekasjenko niet veel te vrezen, zei hij zelf. Maar tot ieders grote verrassing wist zij de oppositie te verenigen en kon ze tienduizenden demonstranten mobiliseren. 

3. Wat is er eigenlijk gebeurd tijdens de huidige presidentsverkiezingen?

Bij de huidige presidentsverkiezingen in Wit-Rusland waren geen internationale waarnemers aanwezig. Normaal zijn er bij elke verkiezing internationale waarnemers van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) aanwezig. Zij zien er dan op toe dat de verkiezingen correct verlopen.

(Lees verder onder de foto)

Er zijn sterke vermoedens van fraude tijdens de huidige presidentsverkiezingen. Oppositiekandidate Svetlana Tichanovskaja was van plan om de resultaten aan te vechten.
AFP or licensors

Het is de bedoeling dat een land dat verkiezingen organiseert, zelf een uitnodiging naar het OVSE stuurt om de verkiezingen bij te wonen. Enkele weken voor de presidentsverkiezingen in Wit-Rusland hadden waarnemers van het OVSE al laten weten dat zij zo’n uitnodiging niet ontvangen hadden, daarom waren ze ook niet aanwezig. Er waren wel enkele waarnemers van ex-Sovjetlanden aanwezig bij de verkiezingen. Zij hebben naar eigen zeggen geen onregelmatigheden vastgesteld.

Los van het feit of er al dan niet betrouwbare waarnemers aanwezig waren, zijn er toch behoorlijk wat indicaties dat er gefraudeerd is tijdens deze verkiezingen: 

Vroeg stemmen: hoewel de officiële verkiezingsdag pas zondag was, konden mensen al vanaf dinsdag hun stem uitbrengen via het zogenoemde "vroeg stemmen". Volgens waarnemers leent zich dat uitzonderlijk goed tot fraude, er is namelijk nog minder controle bij die stembusgang dan op de dag van de verkiezingen zelf. Volgens de kiescommissie hebben dit jaar uitzonderlijk veel mensen gebruik gemaakt van het vervroegd stemmen.

Valse stembiljetten: na afloop van de stembusgang kwamen er veel berichten naar buiten van mensen die hun stembiljet hadden gefotografeerd. Bij het vakje van Loekasjenko stond, nauwelijks merkbaar, al een heel klein stipje ingevuld. Als mensen dan een vinkje zetten bij een andere kandidaat, wordt hun stem ongeldig verklaard omdat ze zogezegd voor twee personen gestemd zouden hebben. 

(Lees verder onder de foto)

Heel wat mensen hun stem is ongeldig verklaard omdat er, voor de stembiljetten werden uitgedeeld, al een klein bolletje stond bij de naam van huidig president Loekasjenko.
AFP or licensors

In een poging om toch een zekere controle te hebben op hoe de stembusgang verloopt, hadden heel wat Wit-Russen zich kandidaat gesteld om als onafhankelijke waarnemer op te treden. Van lokale journalisten horen we dat die waarnemers bij het sluiten van de stembureaus gewoon werden buitengezet. Laat staan dat ze het tellen van de stemmen konden volgen, wat voor waarnemers normaal gezien een absolute voorwaarde is.

Daardoor is er dus geen onafhankelijke controle gebeurd op het tellen van de stemmen. Met het gekende gevolg: president Loekasjenko wint de verkiezingen met 80 procent van de stemmen. 

4. Waarom is Svetlana Tichanovskaja gevlucht?

Nadat de resultaten van de stemming verschenen waren, weigerde oppositiekandidate Svetlana Tichanovskaja de uitslag te erkennen. Ze trok naar het gebouw van de Wit-Russische kiescommissie om de resultaten van de stemming aan te vechten en eiste een hertelling. 

Verschillende uren werd er niets van haar gehoord, tot er plots twee merkwaardige videoboodschappen naar buiten kwamen. In de eerste boodschap roept Tichanovskaja op om de verkiezingsresultaten te accepteren en niet te gaan protesteren op straat. Ze wil niet dat er bloed vergoten wordt. Deze video blijkt opgenomen in het gebouw van de kiescommissie zelf en Tichanovskaja leest de boodschap duidelijk af van een papiertje.

In de tweede videoboodschap verklaart ze dan dat ze naar buurland Litouwen gevlucht is. Litouwen is een lidstaat van de Europese Unie en een "veilige zone". Haar kinderen had Tichanovskaja eerder al in Litouwen ondergebracht.

(Lees verder onder de foto)

Svetlana Tichanovskaja, de belangrijkste tegenkandidaat van president Loekasjenko, is naar alle waarschijnlijkheid gedwongen om het land te verlaten.
AFP or licensors

Het lijkt er sterk op dat Tichanovskaja onder druk is gezet door de Wit-Russische veiligheidsdiensten. Samen met haar is het hoofd van haar campagneteam naar Litouwen gevlucht. In ruil voor haar medewerking aan de videoboodschappen, werd haar campagnemanager vrijgelaten uit de gevangenis. Haar man en nog vele andere leden van haar campagneteam zitten wel nog altijd vast in Wit-Rusland.

5. Waarom zijn er zoveel protesten na de presidentsverkiezingen?

In Wit-Rusland zijn opiniepeilingen bij wet verboden. Sociologische peilingen die onderzoek doen naar de populariteit van president Loekasjenko zijn absoluut niet toegelaten. Toch zijn er verschillende vrijwilligers die onderzoeken voeren en daaruit blijkt dat president Loekasjenko lang niet meer zo populair is als hij zelf doet uitschijnen. 

Hij heeft de laatste jaren enorm aan populariteit moeten inboeten. Dat komt onder meer door de slechte economische situatie in het land, de dalende lonen en pensioenen. Ook de slechte aanpak van de coronacrisis maakt dat de Wit-Russen hun autoritaire leider beu zijn. Zijn herverkiezing zet dan ook kwaad bloed bij vele Wit-Russen en leidt tot massale protesten tegen de verkiezingsuitslag. Tijdens de protesten wordt er ook massaal steun betuigd aan oppositieleidster Tichanovskaja.

6. Waar komt al dat politiegeweld in Wit-Rusland vandaan?

De protesten worden al dagen bloedig neergeslagen door politie en ordetroepen. De autoritaire Loekasjenko staat geen protesten toe, hij wil koste wat het kost vermijden dat er een revolutie zou losbarsten in Wit-Rusland, zoals bijvoorbeeld de Maidan-revolutie van 2014 in Oekraïne.

Het regime probeert daarom de protesten te onthoofden. Dat probeerden ze door oppositieleidster Svetlana Tichanovskaja onder druk te zetten om het land te verlaten. Dit had echter een averechts effect en heeft de protesten alleen maar aangewakkerd. 

(Lees verder onder de foto)

De politie in Wit-Rusland reageert heftig op de protesten.
AFP or licensors

De politie kreeg ook duidelijk de opdracht om alle protest brutaal de kop in te drukken. Er werden flitsgranaten en rubberkogels ingezet tegen de demonstranten. Het is de bedoeling van de ordediensten om de demonstranten te intimideren en zo ervoor te zorgen dat ze zich niet meer kunnen organiseren.

Daarom wordt ook sinds zondag elke dag het internet in Wit-Rusland afgesloten. De demonstranten gebruiken messenger apps en sociale media om zich te verenigen of te (her)organiseren. De autoriteiten hopen dat te verhinderen door het internet lam te leggen.

(Bekijk hier onder de beelden van het politiegeweld en lees daarna verder)

Video player inladen...

Bij het straatprotest is ook de pers een doelwit van de politie: Loekasjenko wil vermijden dat de beelden van politiegeweld, waarbij ook toevallige, onschuldige mensen geviseerd worden, de wereld rondgaan.

Ook hier zet het regime de zware middelen in: camera’s van journalisten worden kapotgeslagen, auto’s van onafhankelijke journalisten worden klemgereden en hun materiaal wordt in beslag genomen. Er wordt zelfs op de journalisten geschoten met rubberkogels.

(Lees verder onder de foto)

Demonstranten worden zodanig geïntimideerd dat ze niet meer op straat durven komen.
AFP or licensors

7. Is het einde van de protesten of van Loekasjenko zelf in zicht?

Veel hangt af van de positie van het leger en de politie. Voorlopig lijkt Loekasjenko nog volop de steun te krijgen van de ordetroepen, die hun orders om de protesten hardhandig uit te doven zeer ter harte nemen. Bij de Maidan-revolutie in Oekraïne is de belaagde president Janoekovitsj ook pas gevlucht nadat zijn oproerpolitie na een schietpartij het land is ontvlucht.

Ook de reactie van de internationale gemeenschap is belangrijk. Kunnen de demonstranten rekenen op de steun van de Europese Unie en de Verenigde Staten? Leggen deze landen sancties op, veroordelen ze het politiegeweld of ondernemen ze op een andere manier actie?

De demonstraties blijven in elk geval duren, elke dag op een andere, inventieve manier. Deze week bijvoorbeeld vormden duizenden in het wit geklede vrouwen - die zich veiliger voelen voor de politieknuppel - lange mensenkettingen om hun afkeer voor het politiegeweld te uiten. Ook braken er in verschillende gigantische staatsbedrijven stakingen uit. Veel gewone Wit-Russen lijken na 26 jaar uitgekeken te zijn op president Loekasjenko.

AFP or licensors

Bekijk hier Ria Laenen, professor Russische en Internationale Politiek (KU Leuven), in "Terzake":

Video player inladen...

Meest gelezen