En als corona nu eens in één grafiek samen te vatten viel?

Er zou minder draagvlak zijn voor coronamaatregelen. Dat zou blijken uit onderzoek, maar mijn mailbox vertelt al enkele weken hetzelfde verhaal. Sommige mensen snakken duidelijk naar perspectief. Media krijgen daarbij het verwijt dat ze “angst zaaien”. Nu is de berichtgeving al een tijdje juist vrij geruststellend, omdat de cijfers na ingrepen in Antwerpen wel degelijk gunstig evolueren. Maar media hebben het misschien wél moeilijk om door de bomen het bos te tonen.

“De media zaaien angst”

Zolang de cijfers stijgen, is de dagelijkse berichtgeving over die cijfers, met bezorgde epidemiologen in de studio, natuurlijk niet geruststellend. Maar dat lijkt me toch eerder de schuld van het virus dan van de media. Wel twijfel ik erover of we deze heropflakkering echt een “tweede golf” moeten noemen.  We hebben het stijgende aantal besmettingen vroeger opgemerkt. We hebben sneller ingegrepen en het aantal hospitalisaties en overlijdens ligt veel lager dan eerder in het jaar. “Heropflakkering” lijkt me daarom redelijker dan “tweede golf”, maar de redactie voelt dat kennelijk zelf ook zo aan want ik hoor “tweede golf” steeds minder.

Ook een “heropflakkering” is niet zonder risico

Maar ook een heropflakkering heeft altijd het risico op een exponentiële uitbraak als we niets doen. Dat betekent dat er altijd de mogelijkheid blijft dat je in een stad of een streek pijnlijke maatregelen zult moeten aankondigen. Niemand kan wat dat betreft garanties geven. Ook de redacties kunnen dat uiteraard niet. 

De bomen en het bos

Media zijn goed in het melden van vele kleine nieuwsfeitjes maar minder goed in het schilderen van een overkoepelend plaatje. Er zijn natuurlijk artikels die dat toch verdienstelijk doen, zoals het artikel hiernaast, maar ze verzuipen soms een beetje in het aanbod van vele kleine feitjes. Ondanks vele dashboards met cijfers, zien sommige mensen toch door de bomen het bos niet meer. Dat media het bos zo moeilijk kunnen schilderen, helpt niet altijd voor het draagvlak bij de bevolking. En het is me ook duidelijk dat mensen ondanks veel berichtgeving bepaalde nuances toch niet meehebben. Dat merk je aan de stelligheid van sommige statements in mijn mailbox. 

En als het nu eens in één grafiek samen te vatten viel?

Landen vergelijken is aartsmoeilijk. Daar heeft VRT NWS terecht over gepubliceerd. Het is moeilijk omdat je niet weet hoe erg de besmetting in een land was, of je dat wel kunt vergelijken met een ander land. Maar tegelijk is er een enorme vraag naar landenvergelijkingen en de redactie is - terecht voorzichtig - daar ook al aan tegemoetgekomen. Zelf gebruik ik steeds vaker een grafiek van het totale aantal overlijdens per miljoen inwoners. U vindt hem bij deze column.

Het gaat voor alle duidelijkheid om een grafiek zonder logaritmische toeters en bellen. Hij vertelt gewoon hoe het totale aantal corona-overlijdens per miljoen inwoners evolueerde in de tijd. Omdat het totale aantal mensen dat gestorven is, helaas nooit kan dalen, gaan de lijnen op deze grafiek ook nooit naar beneden. Maar de lijnen worden wel vlakker. Dat betekent dat er al een tijdje niet zo heel veel overlijdens meer bij komen.  Aan die grafiek wil ik dan een paar stellingen uit mijn mailbox toetsen.

“Onze maatregelen waren totaal overdreven.”

Op de grafiek bij deze column ziet u meteen dat de Belgische lijn in maart en april veel steiler omhoogging dan die van de andere West-Europese landen. Het aantal doden per miljoen inwoners steeg in België dus sneller dan elders. Misschien is het dan niet zo vreemd dat België vrij strenge maatregelen nam, al was België lang niet de strengste van de klas. In Frankrijk mocht je niet meer dan een kilometer van je eigen woning weg. In Spanje mocht je echt alleen gaan winkelen in de dichtstbijzijnde winkel. Ik laat overigens volstrekt in het midden of België altijd de juiste keuzes heeft gemaakt. Maar je kan wel zeggen dat België door de epidemie meer werd uitgedaagd dan sommige andere landen. 

De scherpe bocht van België

Hoe dan ook, België slaagt erin om de lijn een relatief scherpe bocht te laten maken. Maar die lijn staat wel voor ongeveer 10.000 doden, waarvan vele in woonzorgcentra die we onvoldoende konden verdedigen. Dat we hoog uitkomen op de grafiek, heeft er ook mee te maken dat in België een overlijden veel sneller als een “corona-overlijden” wordt geteld dan in andere landen. Maar voor de grafiek is vooral de afvlakking belangrijk. De lijn vlakt relatief snel af en dat was de bedoeling.  

“Nederland heeft een soepeler beleid en veel minder doden dan wij.”

Het is waar dat Nederland met een wat soepeler beleid minder doden heeft. Maar de Nederlandse lijn op de grafiek stijgt ook veel minder snel in maart en april. De epidemie is in elk land anders. Als kruispunt van Europa is België letterlijk slecht geplaatst om besmettingen buiten te houden. En toen heel wat besmette mensen in de krokusvakantie terugkwamen, had in België iederéén vakantie. Er waren dus overal terugkeerders. Terwijl in Nederland de krokusvakantie regionaal gespreid is. Het moet allemaal nog bestudeerd worden, maar dat soort dingen kan een heel verschil maken.

De Nederlandse cijfers zijn mogelijk onderschat

Daar mag ook bij gezegd worden dat het Nederlandse Centraal Bureau voor Statistiek een rapport heeft gepubliceerd waarin staat dat Nederland zijn corona-overlijdens 50 tot 100 % heeft onderschat. Dat betekent dat voor elke tien geregistreerde coronadoden in Nederland er vijf tot tien andere corona-overlijdens nooit geregistreerd werden. Dat is toch een vrij dramatische onderschatting, waarvoor vreemd genoeg erg weinig media-aandacht was. Terwijl in het debat in Vlaanderen toch vaak naar Nederland wordt verwezen.

“Er is geen enkel verband tussen het beleid en de cijfers.”

Welk verschil maakt een beleid nu eigenlijk? Dat is een heel moeilijke vraag en eigenlijk voer voor statistici. Dat kan je in elk geval niet in een discussie op sociale media uitmaken. Het is nu eenmaal erg moeilijk om in te schatten wie er nu precies met hoeveel virushaarden te maken kreeg. Maar in de grafiek valt in elk geval op dat twee landen een afwijkend beeld geven: Zweden en Het Verenigd Koninkrijk. Het gaat om twee landen die ook beleidsmatig buitenbeentjes waren. Het Verenigd Koninkrijk wachtte vrij lang met maatregelen (tot de premier zelf COVID-19 kreeg) en Zweden vermeed vrij principieel een repressief beleid. “Er is geen enkel verband tussen beleid en het aantal doden” wordt vaak beweerd in mijn mailbox. Maar dat is eigenijk  toch best wel het geval op deze grafiek. De Zweedse en de Britse lijn vlakken trager af.

De Zweedse en de Britse curves stijgen langer

Zweden en het Verenigd Koninkrijk hadden vrij vriendelijke curves. Het aantal doden per miljoen inwoners steeg er veel minder snel dan in België, maar de curves bleven ook veel langer doorstijgen. Het is niet verboden te denken dat met een meer klassiek beleid de curves sneller zouden zijn afgevlakt, zoals in Frankrijk, Duitsland of België. Dat is voor alle duidelijkheid een beeld. Meer niet. Maar het is er wel. Aan de wetenschap om later te berekenen of dat beeld ook klopt.

België heeft opnieuw een lichte stijging

Het aantal doden ligt nu veel lager dan in de eerste golf, maar er is deze zomer wel degelijk nog een stijging. Ook al krijgen media het verwijt dat ze angst aanwakkeren, de weekgemiddelden verdoezelen de harde feiten eigenlijk zelfs een beetje. “Deze week gemiddeld tien doden per dag”, klonk het in Het Journaal. Maar dat zijn 70 doden in een week. 70 overlijdens blijven toch iets dat je beleidsmatig graag zou vermijden. En je zou al helemaal willen vermijden dat het nog verder oploopt. 

Antwerpen daalt

De heropflakkering op het einde van de Belgische curve lag vooral aan de uitbraak in Antwerpen. En die uitbraak is - met maatregelen - ook weer onder controle gebracht. Misschien waren sommige maatregelen te veel van het goede. Laat daar vooral debat over zijn. Maar je kan niemand beloven dat er nooit meer maatregelen nodig zullen zijn om een uitbraak te controleren. Op de grafiek ziet u ook dat de Belgische lijn de laatste dagen toch iets forser naar boven gaat dan die van andere Europese landen. Afwachten wat het wordt in Brussel.

Zorgen over de Balkan

Ik voeg tot slot op de grafiek nog enkele landen uit de Balkan toe. Die hadden tot nu toe erg traag stijgende lijnen. Maar de laatste tijd gaat het verbazend hard. Misschien moeten de redacties dat toch maar even in de gaten houden.

Conclusie: boerenvragen en overzicht

Goede journalistiek antwoordt op boerenvragen. Dat betekent dat je ook betrokken moet zijn bij je publiek en dat je moet weten welke vragen dat publiek heeft. De mailbox van de nieuwsombudsman is daarbij de afgelopen weken echt wel een bijdrage geweest. Er was op de redactie veel interesse voor wat er binnenkwam, maar dan nog is de waan van het laatste nieuwsfeitje altijd groot. De boerenvraag is: “Waar zitten we nu in deze crisis?” Die vraag zou eigenlijk voortdurend in de berichtgeving meegenomen moeten worden. Dat is niet altijd eenvoudig, maar het helpt wel om het draagvlak hoog te houden. 

Meest gelezen