Shinzo Abe, de langst regerende premier van Japan, zette zijn land opnieuw op de wereldkaart

Tijdens twee ambtstermijnen boetseerde Shinzo Abe Japan naar zijn wensen. Hij brak met de diplomatieke schuchterheid van na de Tweede Wereldoorlog, maar de schaduw daarvan was nooit ver weg en Abe knoopte zelfs aan met een aantal tradities uit die tijd. Japan moest opnieuw een wereldspeler worden, ook militair, zij het in alliantie met andere grootmachten zoals de Verenigde Staten.

Bijna was er geen Shinzo Abe geweest. Tijdens de oorlog volgde zijn vader Shintaro Abe een opleiding tot kamikazepiloot, maar die was nog niet beëindigd toen Japan capituleerde. Shinzo Abe werd in 1954 geboren. Hij studeerde in de VS, werkte voor staalgroep Kobe Steel, maar belandde in het spoor van zijn vader in de politiek. 

De familie van Abe was bepalend voor zijn visie en behoorde tot de Choshu-clan die in de 19e eeuw het keizerlijke regime opnieuw installeerde. Zijn vader was in de jaren 80 minister van Buitenlandse Zaken, een grootoom was premier en zijn grootvader aan moederszijde Nobusuke Kishi speelde ook als premier een cruciale rol in de geschiedenis van het moderne Japan. 

Die Kishi had een topfunctie in de bezetting van Korea en Oost-China, en was nadien lid van het oorlogskabinet. Na de oorlog zat die grootvader een tijdlang vast als oorlogsmisdadiger onder de Amerikaanse bezetting. In volle Koude Oorlog kwam Kishi vrij, werd hij door de VS als "nuttige pion" beschouwd en werd hij in 1955 premier. Kishi was toen ook de grondlegger van de conservatieve Liberaal-Democratische Partij (LDP) die Japan sinds 1955 bijna onafgebroken bestuurt. (Lees verder onder de foto).

Grootvader en premier Kishi tekent in 1960 een bijstandsverdrag met de VS.

Abe's weg naar de top

De jonge Shinzo Abe studeerde in de VS en nam in de jaren 90 de parlementszetel van zijn vader in, uiteraard voor de LDP. Zijn moment kwam in 2006 toen hij voor de eerste keer premier werd. Het was geen succes: de populariteit van Abe kelderde en na een jaar stapte hij op. Nadien bleek dat hij toen leed aan een ziekte aan de ingewanden. Abe herstelde lichamelijk en politiek en maakte in 2012 een comeback als LDP-leider en als premier. Sindsdien heerste hij over Japan, langer dan wie ook.

Lees verder onder de video:

Video player inladen...

Als premier herlanceerde Abe de economie na de kernramp in Fukushima met een monetair en fiscaal stimulansbeleid, de zogenoemde "Abenomics", die Japan deels uit het moeras van lage groei haalden waarin het al decennia zat. (Lees verder onder de foto).

De Japanse premier neemt steevast zijn vrouw Akie mee op staatsbezoeken.

Werden vrouwen van Japanse premiers traditioneel weggecijferd, dan was dat niet het geval met de vrouw van Abe, Akie Matsuzaki. De flamboyante "first lady" van Japan werd steevast meegetroond op buitenlandse toppen, maakte indruk en uitte meningen die desnoods afwijken van haar echtgenoot, maar dat stoorde Abe niet, want Akie was een pilaar van zijn populariteit. Nochtans was Abe een fervent voorstander van traditionele Japanse waarden. Zo vond hij dat een vrouwelijke keizer niet kon, alhoewel dat eeuwenlang wel een traditie is geweest.

In 2019 speelde Abe als premier een hoofdrol bij het aftreden van de oude keizer Akihito (waarvoor een uitzonderingswet nodig was) en het aantreden van keizer Naruhito. Het is pas de tweede keer sinds 1945 dat Japan een nieuwe keizer kreeg. 

Lees verder onder de video:

Video player inladen...

Abe worstelde met het oorlogsverleden

Shinzo Abe is vele jaren na de oorlog geboren, maar door zijn familie heeft die hem nooit losgelaten. Van alle naoorlogse premiers is hij diegene die het meest aan de kar heeft getrokken van een conservatieve, nationalistische en soms revisionistische visie op de oorlog. 

Het meest opvallend zijn de omstreden bezoeken aan Yasukuni, een schrijn van het shintoïsme, de originele religie van Japan. Dat schrijn is een memoriaal voor oorlogsslachtoffers, bijna 2,4 miljoen in totaal. Op zich is daar niets mis mee, ware het niet dat het schrijn ook een duizendtal oorlogsmisdadigers eert, onder hen toppolitici en militairen die verantwoordelijk zijn voor wreedheden in China, Korea en de Filipijnen.

Lees verder onder de video:

Video player inladen...

Het zijn die landen die woest reageren als Abe Yasukuni bezoekt. Abe was ook lid van Nippon Kaigi, een uiterst nationalistische en erg invloedrijke beweging "voor de glorie van de natie". Concreet roept Nippon Kaigi op tot traditionele waarden, respect voor de keizer, een "herziening" van de rol van Japan tijdens de oorlog in de geschiedenisboeken (lees: minimalisering) en vooral de aanpassing van artikel 9 van de (onder Amerikaanse bezetting uitgevaardigde) grondwet. Dat laatste artikel verbiedt Japan om een staand leger te hebben. 

Het Japanse volk ziet voor altijd af van oorlog... als middel om disputen te beslechten... en zal daarom geen land-, lucht- of zeestrijdkrachten onderhouden

Artikel 9 van de Japanse grondwet uit 1947

In feite is dat onzin, want Japan mag wel een "zelfverdedigingsmacht" hebben te land, op zee en in de lucht. De facto is die meegegroeid met de economie en is nu een van de grootste en modernste strijdmachten ter wereld, noem het alleen geen "leger". Abe heeft altijd getracht om dat artikel 9 van de grondwet te wijzigen en met steun van de VS die Japan beschouwen als een van hun belangrijkste bondgenoten in Azië. De wet is wel aangepast zodat Japan actief bondgenoten kan ondersteunen in collectieve veiligheid.

Japan als globale speler

De trend naar een wereldrol voor Japan was al gezet voor Abe, maar hij heeft die fors versterkt. Japanse troepen zijn aanwezig in internationale vredesmachten en waren er ook in Afghanistan. De Japanse marine bestrijdt ook piraterij voor Somalië en bezit sinds kort opnieuw vliegdekschepen, voor de eerste keer sinds 1945. (Lees verder onder de foto).

Het Japanse helikopterschip "Izumo" dat ook F-35's kan bevatten, op bezoek in Singapore.
Copyright 2017 The Associated Press. All rights reserved.

Abe voerde in Azië een erg actief buitenlands beleid, gestoeld op nauwe allianties met de Verenigde Staten, Australië, India en landen in Zuidoost-Azië, waar Tokio in een "investeringsrace" gewikkeld is met China. Dat laatste land is nu de belangrijkste rivaal van Japan in de regio en beide landen betwisten elkaar een eilandengroep in de Oost-Chinese Zee.

Daarnaast is ook de dreiging van het stalinistische Noord-Korea aanwezig, al zijn de relaties met Zuid-Korea ook niet zo goed wegens de langdurige Japanse bezetting (1910-1945). De typische uitspraak van Abe dat de Koreaanse seksslavinnen tijdens de oorlog op "vrijwillige basis werkten", heeft de relatie met Seoel geen goed gedaan. Rusland -als erfgenaam van de Sovjet-Unie- is dan weer een dwarsligger wegens het dispuut over de Koerileneilanden die Moskou in 1945 bezet heeft. Daardoor is er nog altijd geen vredesverdrag tussen Japan en Rusland. 

Het vertrek van Abe als premier zet wellicht geen punt achter diens beleid. Daarvoor past hij te veel in een sterke nationalistische onderstroom in Japan die ook sterker lijkt te worden nu de oorlog steeds meer geschiedenis wordt. Terwijl de wereld de ogen gericht heeft op China , is ook Japan een alsmaar meer opkomende wereldmacht.

Meest gelezen