Op zoek naar modernistische gebouwen in de Westhoek en andere tips voor Open Monumentendag

Open Monumentendag verloopt coronaveilig met veel wandelingen en fietstochten en digitale info via borden met QR-codes. Binnenactiviteiten zijn beperkt en meestal moet u vooraf reserveren. De website raadplegen is dus geen overbodige luxe. VRT NWS trok naar de Westhoek voor een boeiend en tegendraads verhaal uit de nasleep van de Eerste Wereldoorlog.

Ten overvloede eerst een waarschuwing: wegens corona verloopt de jaarlijkse Open Monumentendag vaker in de buitenlucht. Op uw wandel- en fietstochten komt u groene borden tegen met een QR-code. Als u die met uw telefoon leest, krijgt u extra info over een plaats of een gebouw. In Leuven wordt er zelfs gekajakt en gejogd langsheen erfgoed. Om ergens binnen te gaan is meestal een reservatie en een tijdslot nodig. Check dus de website.

Huib Hoste: luis in de pels

In de Onze-Lieve-Vrouwkerk van Zonnebeke bij Ieper kunt u gewoon binnen, voor een bijzondere tentoonstelling over de rol van architect Huib Hoste in de wederopbouw na WO I. Historicus Simon Augustyn van het Memorial Museum Passchendaele 1917 wijst een veelzeggende foto aan: een leeg landschap, waar het puin is weggehaald en waar niets meer rechtstaat, tenzij een bordje "Zonnebeke". "Zodat de mensen zouden weten dat ze in Zonnebeke waren".

Huib Hoste, een Brugse architect, bracht de oorlog door in het neutrale Nederland en vond daar aansluiting bij de ideeën van De Stijl: strakke lijnen, uitgepuurde vormen, een uitgekiend gebruik van kleur. Geen overbodige tierelantijnen, een radicaal nieuwe bouwstijl. Na de oorlog werd hij door de Belgische overheid aangewezen om plannen voor de Westhoek te tekenen. 

“De kerk van Zonnebeke is wellicht de eerste modernistische kerk van het land en ook de eerste met een dak van gewapend beton,” zegt Simon Augustyn. De strakke lijnen zitten ook in de ijzeren balustrades, de glasramen. “Hoewel de vorm nog die van een hallenkerk is, met een neoromaans aandoende boog”.

De nieuwe technieken en materialen waren een waagstuk. Tijdens de bouw gebeurden er twee vreselijke ongelukken met verscheidene doden. Huib Hoste mocht de werf niet meer betreden en de binneninrichting werd overgelaten aan de pastoor, voor wie de kerk veel te gedurfd was. “Hij heeft een klassiek interieur en wandschilderijen ingepast in wat de eerste moderne kerk moest zijn. Het is eraan te zien,” schampert Augustyn.

Te lelijk voor de pastoor

Naast de kerk verrees ook een opmerkelijke pastorie, waarvoor Huib Hoste alles had ontworpen, tot de tegelvloeren en de trap toe. "De pastoor vond die nog lelijker dan de kerk en zou er nooit intrekken. Hij liet een nieuwe woning bouwen aan de overkant en dit gebouw van Hoste, een modernistische parel in de Westhoek, gaf hij aan de onderpastoor." Op de karakteristieke platte daken werden eind jaren 20 traditionele puntdaken gezet, die er intussen weer zijn afgehaald.

Huib Hoste stond te roepen in de woestijn

Simon Augustyn

In de pastorie, nu het kenniscentrum en de bibliotheek van het Memorial Museum Passchendaele 1917, vallen de balusters van de trapleuningen op; ze lijken verdacht veel op de toren die Huib Hoste in gedachten had voor het “Raadhuis”, het gemeentehuis. Hij zette de plannen op papier, maar ze werden afgeketst. “Dan hadden er twee torens tegenover elkaar gestaan, kerk en raadhuis, met nog een huizenrij van Hoste erbij; dan zou Zonnebeke een uniek geheel zijn geweest,” mijmert Simon Augustyn.

Traditie en vernieuwing

Voor de heropbouw van de "verwoeste gewesten" werd hoofdzakelijk voor traditionele gebouwen gekozen. "Mensen wilden hun huis van voor de oorlog terug," zegt historicus Augustyn, "en soms werd er zelfs ouder gebouwd dan het was, met middeleeuwse trapgevels." Huib Hoste paste niet in dat plaatje. "Hij kwam in botsing met die "vieux-neuf"-visie. Hij stond eigenlijk te roepen in de woestijn. Voor hem was de Eerste Wereldoorlog een breuk met het verleden. Hij wilde iets helemaal nieuws."

In Zonnebeke is de expo "Huib Hoste en het modernisme" toegankelijk in de kerk; ook de hoge toren is een must om een 360 graden-blik te werpen op het landschap. In het Memorial Museum Passchendaele is een routebeschrijving van de "wederopbouwwandeling" af te halen.

Op naar grensstad Wervik. Aan de overkant van de Leie begint Frankrijk. Ook hier was driekwart van de gebouwen onbewoonbaar in 1918, zegt Kris Deronne van de dienst voor toerisme. Wervik was een Duitse garnizoensstad en werd door de Britten zwaar gebombardeerd. Ook hier was het Huib Hoste die de heropbouw zou uittekenen, maar opnieuw bleef het vaak bij plannen, omdat overheid en eigenaars alles liever bij het oude hielden. 

Een strakke, luchtige ijzerwinkel

In de smalle Nieuwstraat valt het bijzondere gebouw "Isermael"op, een enorme voormalige smidse en ijzerwinkel. In de strakke stijl van Huib Hoste. "Het was de eerste keer dat een betonskeletstructuur werd gebruikt voor een winkel," verduidelijkt Els Mertens, samen met Keizo Yakusiji de nieuwe eigenaar van het pand. We zien een monumentale trap in het midden, balustrades, grote glaspartijen, een glazen dak met kleurrijke vierkanten. "De invloed van Mondriaan, maar dan in de kleuren van de Vlaamse neogotiek." In een hoek staan de originele keukenmeubels van Hoste klaar om weer in gebruik te nemen.

Els Mertens laat plannen en rekeningen zien en een brief van Huib Hoste aan de bouwheer in 1920... die een bouwvrouw was. Maria Plancke was haar echtgenoot verloren in de oorlog en tegelijk ook haar ijzerhandel, die door een bom in puin was gelegd. Een stuk van de bom ligt er trouwens nog altijd. Plancke was een aangetrouwde nicht van Huib Hoste en de dappere weduwe gaf hem eigenlijk carte blanche voor wat een revolutionair gebouw zou worden.

Maria Vandensteene-Plancke en plan Huib Hoste, archief familie Van Canneyt

"Als kind ben ik nog in de ijzerwinkel vol gereedschap gekomen", herinnert Kris Deronne van de dienst toerisme zich. Later werd het een feestzaal en een café, "waar we veel trouwfeesten en reünies meemaakten." 

Het gebouw is belangrijk; wij zijn maar passanten in de geschiedenis

Els Mertens

Het Belgisch-Japanse architectenduo Els en Keizo hebben plannen voor deze modernistische parel. Ze brengen er hun eigen "Atelier Ke" in onder, maar "dit is ook een publiek gebouw, wij zijn enkel passanten in de geschiedenis," klinkt het bescheiden. Na een architectuur-historisch en kleurenonderzoek wordt dit een samenwerkruimte voor creatieve beroepen, met name ambachtslui. En ook een plek voor culturele uitwisseling met Japan, een ontbijtkamer, een Japanse badruimte.

"We willen iedereen uitnodigen om dit te ontdekken. Het is Belgisch erfgoed dat op de kaart mag gezet worden. Huib Hoste speelde een grote rol in de geschiedenis met zijn visie op technieken en materialen voor een nieuw soort ruimtes."

Ik heb tenslotte heel wat belangstelling gewekt en veel nieuwsgierigheid. Doch het is meestal daarbij gebleven. 

Huib Hoste

In Wervik zijn er nog zo’n 20 panden van Huib Hoste, vaak wel bijna onherkenbaar verbouwd. Op het centrale plein is een voormalig café wel mooi bewaard als lingeriezaak. Ook voor Wervik bleven veel plannen in de kast liggen. Kris Deronne citeert Huib Hoste op het einde van zijn leven: "Ik heb tenslotte heel wat belangstelling gewekt en veel nieuwsgierigheid. Doch het is meestal daarbij gebleven. Toch mag ik getuigen dat ik een goedgevuld leven gehad heb en mijn overtuiging nooit geweld heb aangedaan."

Architect Huib Hoste tekende ook onder meer de tuinwijk Klein Rusland in Zelzate en de dokterswoning De Beir in Knokke, beter bekend als het Zwart Huis.  

Klara maakte een video over een van zijn latere verwezenlijkingen, huis Lens in Mechelen: 

Video player inladen...
Vlamingenstraat Wervik na WO I - foto Rudy Vandamme
Vlamingenstraat Wervik heropgebouwd - foto Rudy Vandamme

Dit weekend is het ook Open Monumentendag in Wallonië, met als thema "natuur en erfgoed". Voor alle activiteiten van de Journées du Patrimoine is reservatie vereist. 

Meest gelezen