Vakbonden van Engie protesteren in Doel tegen sluiting kerncentrales in 2025 (3 december 2021)

"Ja", "nee", "ja" en "misschien": het bochtenparcours van de kernuitstap sinds die bijna 20 jaar geleden is beslist

De wet op de kernuitstap is bijna twintig jaar oud, maar bleef al die tijd onder vuur liggen. De verdediging ervan door de partijen die hem hadden goedgekeurd, gebeurde vaak met de handrem op. De tekst werd in de loop der jaren dan ook een paar keer gewijzigd (of op de valreep net niet) en misschien zal dat nu nog eens gebeuren. Al is die kans beperkt. Stapt u even mee in deze processie van Echternach.

Wet op de kernuitstap kort samengevat

  • 2003: wet zegt dat alle reactoren dicht moeten als ze 40 jaar oud zijn. Dat betekent een geleidelijke sluiting tussen 2015 en 2025.
  • 2009: politiek akkoord bepaalt dat drie oudere reactoren langer mogen openblijven dan 2015. Door de val van de regering wordt dit niet in wet omgezet.
  • 2013: wet verlengt de werking van één reactor tot 2025.
    De twee andere reactoren waarvan in 2009 beslist werd dat ze langer mochten openblijven, moeten toch dicht.
  • 2015: wet wordt opnieuw aangepast: de twee andere reactoren mogen dan toch langer openblijven. De einddatum van 2025 voor de sluiting van de laatste reactoren, blijft behouden
  • 2021: wordt de einddatum van 2025 voor het eerst verschoven voor twee reactoren? Tot 2035? Tot 2045? Wordt het verbod op nieuwe kerncentrales uit de wet geschrapt? Of blijft de wet van 2003 gewoon van kracht?

De beslissing om onze kerncentrales in 2025 te sluiten, dateert al van 2003, onder de paars-groene regering Verhofstadt. In de tekst stond dat onze reactoren zouden worden stilgelegd veertig jaar na hun indienstneming. De jongste reactoren, Doel 4 en Tihange 3, dateren van 1985. Veertig jaar erbij brengt ons in 2025. Dat jaar is dus normaal het jaar van onze definitieve kernuitstap.

Voor de liefhebbers: ons land telt zeven reactoren, vier in Doel en drie in Tihange. Ze zijn chronologisch genummerd. Doel 1 en 2 (in vermogen de twee kleinste reactoren) en Tihange 1 werden als eersten opgestart, in 1975. Dat betekent dus dat zij, volgens de wet van 2003, normaal dicht moesten in 2015. De andere reactoren begonnen elektriciteit te produceren in 1982, 1983 en 1985. 

In de wet op de kernuitstap bleef wel een belangrijk achterpoortje open: in de tekst van 2003 stond dat, indien onze elektriciteitsbevoorrading in het gedrang kwam, de regering de sluiting van de kerncentrales kon uitstellen. Het was een politiek compromis: ja aan de kernuitstap, maar neen aan (een dreiging van) stroomtekorten en/of al te hoge stroomprijzen.

Verlenging

De jaren gaan voorbij en in 2009 wordt een eerste keer richting achterpoort gekeken. Uit vrees voor tekorten vanaf 2015, het jaar waarin normaal drie van de zeven reactoren dicht moeten, beslist minister van Energie Paul Magnette (PS) in 2009 om die oudste reactoren tien jaar te verlengen.

Er komt een akkoord met uitbater Engie Electrabel, die dus tien jaar langer geld kan verdienen met de centrales. Electrabel moet daarvoor wel extra investeringen doen, maar het bedrijf kan ook veel inkomsten genereren. Want het kan geld verdienen met centrales die al afbetaald zijn. In ruil voor de verlenging eist de regering dan ook een financiële bijdrage van Electrabel, de zogenaamde nucleaire rente.

Electrabel zegt tussen 2008 en 2020 in totaal 3,4 miljard euro aan nucleaire taksen te hebben betaald

Het gaat om veel geld, ruim 200 miljoen euro per jaar om te beginnen maar het bedrag zal met de jaren oplopen - en later weer dalen. Alles samen zegt Electrabel van 2008 tot 2020 aan de regering 3,4 miljard euro aan nucleaire taksen te hebben betaald.

Maar makkelijk gaat het niet. Electrabel vecht de heffing aan voor de rechter en tot overmaat van ramp valt de federale regering nog voor het politieke akkoord van 2009 over de verlenging wordt goedgekeurd in het parlement. Dat betekent dat de wet van 2003 nog altijd van kracht is: in 2015 moeten de eerste reactoren dicht.

Keuzes blijven uit

We zitten intussen in de periode van de regeringen Leterme/Verhofstadt/Leterme II/Di Rupo, in de jaren van grote politieke instabiliteit. Het politieke debat wordt beheerst door communautaire dossiers, zoals de splitsing van BHV, en de gevolgen van de bankencrisis.

In hun discours houden de regeringspartijen vast aan de kernuitstap maar in eigen rangen tellen ze ook voorstanders van een uitstel ervan

In hun discours houden de regerende partijen, christendemocraten, liberalen en (Franstalige) socialisten vast aan de kernuitstap, maar in eigen rangen tellen ze ook voorstanders van een uitstel ervan.  Ofwel omdat ze de bezorgdheid horen van (vooral) de bedrijven over de bevoorradingszekerheid en de prijs van elektriciteit (MR, Open VLD, CD&V), ofwel omdat ze jobs in de nucleaire sector willen behouden (PS, met de centrale van Hoei).

Zeker naarmate de tijd verstrijkt, groeit de twijfel. Het resultaat is een weifelend energiebeleid, zonder duidelijke keuzes om het post-nucleaire tijdperk voor te bereiden.

Wet 1e keer aangepast

Eind 2013 wordt de wet op de kernuitstap een eerste keer aangepast.  De regering-Di Rupo beslist Tihange 1 tien jaar langer open te houden: tot 2025 in plaats van tot 2015. Tegelijk wordt ook de achterpoort gesloten: de bepaling dat de kernuitstap uitgesteld kan worden als de elektriciteitsbevoorrading in het gedrang komt, wordt geschrapt.  (Lees voort onder de foto van de kerncentrales van Doel.)

Op de voorgrond, links, zie je de reactoren Doel 1 en 2. Daarachter de reactoren Doel 3 en 4.

Merk op: er wordt dus één reactor verlengd. Geen drie reactoren, zoals in 2009 het plan was.  De wetsaanpassing vertaalt een politiek compromis. Er wordt niet voluit gegaan voor een verlenging, maar er wordt ook niet voluit gegaan voor een kernuitstap. Eén reactor mag langer openblijven, twee andere die eerder uitzicht hadden op een verlenging, moeten toch sluiten.

Nieuwe bijsturing

In februari 2015 gaat Doel 1 dus effectief dicht, Doel 2 moet later dat jaar volgen. Maar de situatie is precair. Twee andere reactoren liggen intussen namelijk al lange tijd stil, door de zogenoemde “scheurtjes” in hun reactorvat. Al sinds het voorjaar van 2014. Of en wanneer ze opnieuw kunnen opstarten, is onduidelijk. 

Bovendien is in augustus 2014 Doel 4 onverwachts uitgevallen, door een sabotage. Het gesaboteerde onderdeel kan wel hersteld worden, maar het is niet duidelijk hoelang die herstelling zal duren. In het najaar van 2014 wordt echt gevreesd voor stroomtekorten. Er komen zelfs plannen op tafel om groepen gemeenten beurtelings een paar uur af te snijden van stroom. (En, tot jolijt van velen, het advies om te kiezen voor éénpansgerechten.)

BEKIJK - Onze noorderburen zetten destijds een "hulpactie" op om ons te helpen met eenpansgerechten, zoals blijkt uit dit fragment uit "De zevende dag" van 9 november 2014:

Videospeler inladen...

In juni 2015, anderhalf jaar na de vorige wetswijziging, komt er daarom opnieuw een bijsturing.  De regering-Michel beslist dat Doel 1 en Doel 2 wél langer mogen openblijven, tot in 2025.  Het is een noodgreep en een race tegen de klok. Een reactor die in principe voorgoed was stilgelegd, moet opnieuw worden opgestart. Over de tweede reactor wordt er net voor het verstrijken van de wettelijke deadline een akkoord bereikt met Electrabel over de financiële voorwaarden.  

Alternatieven

De regering beseft intussen dat er echt werk moet worden gemaakt van vervangcapaciteit voor de kerncentrales. Die centrales komen in 2018 trouwens zwaar onder vuur: in dat jaar zijn op een bepaald moment zes van onze zeven reactoren buiten dienst. Maar nog belangrijker: er komt steeds meer hernieuwbare energie, vooral uit wind en zon, en zoals bekend is die energie niet altijd beschikbaar. Er is dus nood aan een back-up in de overgangsfase na de geplande sluiting van de kerncentrales. (Lees voort onder de foto van de gascentrale in Vilvoorde.)

De oplossing zal (tijdelijk) moeten komen van gascentrales.  Dat zijn, voor alle duidelijkheid, geen centrales die gas leveren maar wel centrales die elektriciteit leveren, op basis van een verbrandingsproces waarvoor gas wordt gebruikt. Via dat proces wordt water verwarmd, waardoor er stoom wordt gemaakt die dan een turbine aandrijft, die elektriciteit opwekt. 

Als die centrales, zoals verwacht, vaak op de reservebank moeten zitten omdat vooral hernieuwbare bronnen elektriciteit moeten leveren, zijn ze niet rendabel. Maar als back-up zijn ze wel nodig en dus wordt er een mechanisme uitgewerkt om ze toch rendabel te maken.  In 2018 werkt Minister van Energie Marie-Christine Marghem (MR) het zogenoemde CRM uit (Capaciteits Remuneratie Mechanisme):  investeerders zullen geld krijgen om een bepaalde capaciteit aan elektriciteitsopwekking ter beschikking te houden. 

Het systeem krijgt in april 2019 groen licht van het parlement en in augustus 2021 van de Europese Commissie. Eind oktober 2021 wordt het resultaat van de CRM-veiling bekendgemaakt.  Daaruit blijkt dat twee nieuw te bouwen gascentrales subsidies zullen krijgen vanaf 2025: één nabij Luik en één in Vilvoorde. Met deze twee gascentrales als vangnet kunnen alle kernreactoren in 2025 dicht, luidt het. 

Streep door de rekening

Intussen is er wel, zoals bekend, een majeur probleem opgetreden. De Vlaamse minister van Omgeving, Zuhal Demir (N-VA), weigert een vergunning aan de geplande nieuwe gascentrale van Vilvoorde. Volgens haar zal de centrale te veel stikstof en ammoniak uitstoten.  De federale minister van Energie, Tinne Van der Straeten van Groen, ziet in de beslissing een manoeuvre om de kernuitstap te torpederen. Ze wijst erop dat de centrale een positief advies kreeg van de Vlaamse administratie. 

BEKIJK - De verklaringen van ministers Demir en Van der Straeten in "Het journaal" van 10 november 2021:

Videospeler inladen...

Wat er ook van zij, met deze negatieve beslissing over Vilvoorde lijkt er bij sommigen weer twijfel te rijzen over de kernuitstap. Terwijl het er tot net vóór die beslissing naar uit zag dat er een elegante uitweg was die niemand gezichtsverlies zou laten lijden: noch de voor-, noch de tegenstanders van kernenergie.  En ook niet de twijfelaars.

Nieuwe technologie

Want plots was daar een verhevigd pleidooi voor "nieuwe technologie": die van kleine, modulaire kernreactoren.  Dat zijn reactoren die flexibeler zijn en minder afval genereren.  Binnen de federale regering toonde de MR zich de grote verdediger hiervan. Die partij wil twee dingen:  twee bestaande kernreactoren langer openhouden en de deur openzetten voor nieuwe kerncentrales in de toekomst. 

De regeringspartners Open VLD, Vooruit, CD&V en PS  kunnen de MR volgen in dat tweede, iets minder in dat eerste. Dat tweede is natuurlijk makkelijker te aanvaarden. Niemand weet of die nieuwe kerntechnologie er ooit echt komt in ons land. Dus heeft het niet zo veel consequenties als je zegt dat je dat wil overwegen. 

Uitweg?

Zelfs de groenen, die liefst helemáál uit kernenergie stappen, konden hiermee leven. Tot voor kort leek het er dan ook op dat dit de uitweg zou worden uit de politieke impasse: we zeggen nee tegen oude kerncentrales maar sluiten nieuwe kerntechnologie niet uit. Iedereen tevreden. (Merk op: ook in dit scenario zou de wet moeten worden aangepast. Want nu verbiedt die de bouw van nieuwe nucleaire centrales.)

Maar toen kwam dus het njet aan de gascentrale van Vilvoorde en nu weten we niet meer of we die oude kernreactoren wel allemaal kunnen sluiten in 2025.  Want de centrale van Vilvoorde is cruciaal in het sluitingsscenario. We zijn intussen najaar 2021,  een jaar voor de geplande sluiting van de eerste reactor en vier jaar voor de geplande sluiting van de laatste reactor. En nog is er onzekerheid. De ene dag al wat meer dan de andere.

Als de wet nu wordt aangepast, krijgen we voor het eerst een opschuiving van de einddatum van 2025

Gaan we dan toch de wet aanpassen om de reactoren Doel 4 en Tihange 3 langer open te houden? Afgaande op de laatste politieke signalen, is die kans klein.  Maar toch. Als dit zou gebeuren, zouden we voor het eerst een opschuiving krijgen van de einddatum van 2025. Want de wetswijzigingen tot nu toe bleven wel binnen een kalender met 2025 als het jaar waarin de laatste reactoren dicht moesten. 

Wetswijziging nu veel moeilijker

In vergelijking met de vorige keren zou een wetswijziging nu wel veel moeilijker zijn. Door een uitspraak van de rechter is intussen duidelijk dat er vooraf een milieueffectenrapport nodig zou zijn, met inspraakprocedures tot in onze buurlanden. Een gevolg van juridische procedures tegen de snelle heropstart van Doel 1. Ook het FANC, de nucleaire waakhond, wil geen herhaling van het haastwerk waarmee Doel 1 is verlengd. 

De onderhandeling met Engie Electrabel zou ook bikkelhard zijn. De uitbater van onze kerncentrales heeft al herhaaldelijk laten weten geen rekening meer te houden met een verlengingsscenario in 2025.  Daarvoor is het te laat, zegt het bedrijf. Ofwel betekent dat dat het bedrijf die deur echt sluit (het meest waarschijnlijke scenario) ofwel dat het bedrijf héél veel geld zal vragen om alsnog twee reactoren te verlengen.

Bovendien dreigt er ook een probleem met Europa. De Europese Commissie heeft het eerder vermelde subsidiemechanisme goedgekeurd omdat België de Commissie kon overtuigen dat er anders echt een stroomtekort dreigde. Mochten er nu toch twee reactoren worden verlengd, dan kan Europa wel eens oordelen dat die dreiging er niet meer is en dat het subsidiemechanisme dus niet geoorloofd is. 

En de deadline voor de definitieve beslissing over onze kernuitstap? Die is normaal gezien eind deze maand...

Meest gelezen