100 x Congo in het MAS: "Wij zijn onszelf nog aan het zoeken"

Morgen start in het MAS in Antwerpen de tentoonstelling 100 x Congo. Precies 100 jaar geleden, toen Congo een Belgische kolonie was, werd de stad Antwerpen eigenaar van een verzameling Congolese kunstvoorwerpen. Daar stelt het MAS er nu 100 van voor. Daarnaast komen ook 25 mensen aan het woord, uit Antwerpen en Congo, met Antwerpse en Afrikaanse roots, zoals zangeres en presentatrice Karoline 'Leki' Kamosi en Emmanuel Ogbebor. "Europeanen leren over hun geschiedenis op school, tot eeuwen terug. Afrikanen niet, alles van voor de kolonisatie ging verloren", vertelt Emmanuel. "Ook omdat heel veel van deze voorwerpen uit Afrika verdwenen zijn." Het MAS stelt zich dan ook de vraag waar de toekomst van de collectie ligt, hier of in Afrika. 

"Mijn mama heeft me aangeraden om aan deze tentoonstelling mee te werken en te komen kijken", zegt Emmanuel Ogbebor. Zijn moeder is geboren in Congo en kwam naar hier als studente. "Ze zag dat ik naar mezelf aan het zoeken was. Ik mis aanknopingspunten. Ik wil weten van waar ik kom en wat mijn geschiedenis is. Op school leerden we alleen over de Westerse geschiedenis en keken we naar Afrika met een Westerse bril. Ook mijn moeder leerde in Afrika meer over België dan over haar eigen land."

"En ik wil ook wel meer weten over zijn geschiedenis", zegt Emmanuels vriendin Louna Gonzalez-Carrera. "Mochten we later samen kinderen krijgen, is dat ook hún geschiedenis." 

Het beeld dat hen het meeste aantrok, is er één van een moeder met een kind: "Ik ben zelf vooral opgevoed door mijn moeder. Maar daarnaast heeft de afgebeelde vrouw ook scarificaties (littekens die als versiering op de huid zijn aangebracht, red.). Mijn vader was van Nigeria en hij had er ook zo één. Zo herkenden mensen uit dezelfde regio mekaar."

Ik werd meteen aangetrokken door een masker. Het bleek van de Yaka te zijn, de stam waartoe mijn vader en grootvader behoorden, maar ik had er nog nooit zo één gezien. 

Karoline "Leki" Kamosi

De Antwerpse zangeres, presentatrice en ex - Radio 2 - madam, Karoline Kamosi, of Leki, werd geboren in Kinshasa en kwam als kind naar België. Ze heeft een Congolese vader en een Vlaamse moeder. Ondanks dat ze in Afrika geboren is, mist ook zij een deel van haar geschiedenis vindt ze:  "Mijn grootvader werd als 9-jarig kind weggeplukt uit zijn dorp. Dat is iets wat in de koloniale periode vaker gebeurde, dat de "elitekinderen" werden weggehaald om hen de opvoeding te geven van de kolonialen," legt Karoline uit.

"Ik ben hier meteen gevallen voor een Yaka-masker. Die Yaka dat is de stam waartoe mijn vader en grootvader behoorden." Maar dat kwam niet door herinneringen uit haar kindertijd: "Nee, zo'n masker had ik nog nooit gezien. Het is dus blijkbaar echt een intuïtieve, emotionele reactie geweest", lacht ze. "Mijn vader wist te vertellen dat het gebruikt wordt bij overgangsrituelen. Jongens worden als ze 12 zijn enkele maanden uit het dorp gehaald en als het ware opgeleid tot man. Die periode wordt feestelijk afgesloten en dan nemen ze hun masker af. Het wordt in principe dan ook vernietigd, omdat het gaat om een periode die afgesloten wordt. Het is dus wel bijzonder dat het hier bewaard is."

Menselijke zoo's

Van een foto die een Afrikaanse familie lijkt voor te stellen voor een hut, wordt ze wel even stil. "Die mensen werden tentoongesteld hier. Dat gebeurde wel vaker eind 19e eeuw." Het gaat om een beeld van de Wereldtentoonstelling in Antwerpen in 1885. "Dat was dus een menselijke zoo. Daar word je niet echt vrolijk van. Wat zou er allemaal door hun hoofd gegaan zijn, hoe hebben die dat beleefd? Dat vraag ik me wel af."

"Maar zelfs uit lelijke en pijnlijke dingen kunnen wel mooie dingen voorkomen, daar ben ik van overtuigd", zegt ze vastberaden. "Laat ons alsjeblieft leren uit het verleden dat niet zo mooi was, maar ook kijken naar de prachtige dingen die we kunnen verwezenlijken."

Roofkunst

"De koloniale geschiedenis is complex en delicaat", zegt Nadia Nsayi, curator beeldvorming van 100 x Congo. "Daarom willen we ook verschillende stemmen laten horen en niet alleen die van het museum." Zo komen 25 mensen aan het woord in de film "In vele handen". Het gaat om Antwerpenaren met Afrikaanse en Belgische roots en Congolezen hoofdstad Kinshasa. De film werd gemaakt door het Collectif Faire-part, het Belgisch-Congolese filmcollectief, en is te zien op de tentoonstelling en in het MAS-paviljoen naast het museum. 

Eén van de vragen die gesteld worden is waar de toekomst van deze collectie ligt. Hier of in Congo. "Het is een beetje te gemakkelijk om het allemaal roofkunst te noemen", zegt Nsayi. "We weten dat maar van één stuk zeker. Van de meeste stukken kennen we de geschiedenis niet. De uitdaging is dan ook om dat verder te onderzoeken en na te gaan hoe en waarom die stukken naar hier zijn gekomen. Maar veel kolonialen die veel van die stukken meebrachten, hadden maar weinig aandacht voor de identiteit van de makers."

"Niet om te kijken, maar om te doen"

"Kunst was ook vooral functioneel", meent Karel Van Laer die van 1964 tot 2011 in Congo woonde en werkte als missionaris. "Het was niet om naar te kijken of een huis te versieren, wel omdat het ergens voor nodig was. Ter bescherming, om te jagen, voor bepaalde ceremonieën. Heel veel zaken werden ook verkocht, omdat ze het geld nodig hadden."

100 x Congo gaat morgen van start en loopt tot 28 maart 2021. Meer informatie vind je op de website van het MAS.

Meest gelezen