Een jonge professor Dujardin tijdens veldwerk.
Foto: Instituut Tropische Geneeskunde

Belgische wetenschappers vinden link tussen klimaatverandering en nieuwe ziekteverwekkers

Onderzoek aan het Instituut van Tropische Geneeskunde (ITG) op de infectieziekte leishmaniase heeft aangetoond dat door klimaatverandering nieuwe ziekten kunnen ontstaan. Ze waarschuwen voor de klimaatverandering, want die kan ertoe leiden dat bestaande parasieten zich verder verspreiden, of overspringen op nieuwe gastheren: "Naarmate het klimaat verandert, zullen we steeds vaker tropische ziekten bij ons zien opduiken." 

Wetenschappers van het ITG in Antwerpen werken al jaren samen met Peruviaanse collega's van het Instituto de Medicina Tropical 'A. von Humboldt' in Lima om leishmaniase te onderzoeken, een infectieziekte die veroorzaakt wordt door een parasiet en zich verspreidt via zandvliegjes. De ziekte kan in een ernstige vorm leiden tot ernstige wonden aan de huid of ingewanden, en kan zelfs leiden tot de dood. Eerder dit jaar kwamen ze tot een doorbraak in hun onderzoek naar de stamboom van de parasiet. 

Zo ontdekten ze dat er een nieuwe soort is ontstaan in de Peruviaanse Andes zo’n 120.000 jaar geleden. "De oude soort kwam voor in het Amazonewoud en circuleert er wellicht al miljoenen jaren. Wat we dus gedaan hebben, is het genoom lezen van 67 stalen uit zowel het Amazonewoud en de Andes in Peru. Met behulp van genetische analyses hebben we die twee nauw-verwante soorten uit elkaar gehaald en konden we een stamboom maken", zegt onderzoeker Frederik Van den Broeck. 

"Deze studie is een heel zeldzaam en goed onderbouwd voorbeeld van ecologische soortvorming. Ze toont ons dat er door klimaatverandering nieuwe ziekten kunnen ontstaan. "

Parasieten als deze zijn interessante modellen om het ontstaan van nieuwe soorten in kaart te brengen 

"Parasieten als deze zijn interessante modellen om het ontstaan van nieuwe soorten in kaart te brengen. Dit komt doordat ze een intieme ecologische verbondenheid hebben met hun dierlijke gastheer (bijvoorbeeld een luiaard) en de vector, de overbrenger van de ziekteverwekker (de zandvlieg). "

"Externe factoren zoals klimaatverandering of ontbossing kunnen deze ecologische verbondenheid destabiliseren. Dat resulteert vaak in een sprong van pathogenen naar nieuwe gastheren of vectoren. In dit geval toonden we dus aan dat er uit de oude leishmania-soort in het vochtige Amazonewoud een nieuwe soort ontstond in de tropische loofbossen van de Andes." 

Dat gebeurde wellicht tijdens de laatste interglaciale periode zo’n 120.000 jaar geleden: "Het klimaat was toen te vergelijken met ons huidige warme klimaat, waardoor de soort zich makkelijker kon verspreiden naar andere gebieden. Daarna kwam een lange periode van isolatie tijdens de ijstijd waar het klimaat aanzienlijk kouder was. Als dergelijke periodes van isolatie lang genoeg duren, kan dit leiden tot een nieuwe soort."

Komt leishmaniase naar België?

In tegenstelling tot de huidige corona-epidemie, die eigenlijk nog "piepjong" is, bestaat leishmaniase al duizenden jaren. De meest pathogene soort komt voor in het Amazonewoud, maar de parasiet is al een 200-tal jaar ook te vinden in het gebied rond de Middellandse Zee, zegt Jean-Claude Dujardin van het ITG.

Van den Broeck vult aan: "De bovenlijn tot waar de ziekte voorkomt loopt nu door Frankrijk en Italië, maar ze kan opschuiven in onze richting. Dat zal niet van vandaag op morgen gebeuren, maar de trend is duidelijk. We moeten ons overigens niet meteen zorgen maken als we naar Zuid-Frankrijk of Spanje reizen, maar toch zien we in onze reiskliniek elk jaar reizigers die een infectie hebben opgelopen." 

Overbrengers als tijgermuggen, zandvliegen of teken kunnen hier steeds beter gedijen

Door de opwarming van de aarde komt de ziekte dichterbij, maar klimaatopwarming is maar één probleem: er is ook ontbossing en het feit dat mens steeds dieper doordringt in bestaande ecosystemen.

"Sinds de jaren 80 heeft de meest pathogene vorm van leishmaniase zich meer kunnen verspreiden onder mensen omdat ze steeds dieper in de jungle doordrongen. Denk aan guerillastrijders of drugshandelaars. Zo kwam de nieuwe soort weer in contact met de oude soort, wat een nieuwe lokale epidemie veroorzaakte. We kunnen nu heel duidelijk deze verbanden leggen omdat we over zo'n unieke collectie van parasieten beschikken."

Van den Broeck besluit met een niet mis te verstane waarschuwing: "Naarmate het klimaat verder verandert, zullen we steeds vaker tropische ziekten zien opduiken in onze contreien. En ze komen om te blijven", zegt hij. "Overbrengers zoals tijgermuggen, zandvliegen en teken kunnen hier steeds beter gedijen. Ook in België zijn er al tijgermuggen gevonden. Ze kunnen hier voorlopig nog niet overwinteren, maar als het warmer wordt, gaan ze dat wel kunnen doen." 

Het onderzoek van het ITG verschijnt binnenkort in het Amerikaanse vakblad PNAS

Meest gelezen