Was dit regeerakkoord het wachten waard? Biedt het een antwoord op de uitdagingen? Experts wikken en wegen

Het heeft bloed, zweet en tranen gekost - 493 dagen met vijf informateurs, zes preformateurs, drie koninklijk opdrachthouders, twee formateurs en uiteindelijk 1 premier met zeven partijen. Maar het regeerakkoord ligt er. De vraag is nu: was het allemaal het wachten waard? Zal deze regering een oplossing bieden voor de grote maatschappelijke problemen? Een poging tot antwoord van een aantal experten.

Eigen portemonnee eerst: "Economisch nauwelijks verschillen met de vorige regering"

De economie, de portemonnee. In de politiek is het haast zonder uitzondering bezorgdheid nummer 1. Ook nu, in volle coronatijd, is dat niet anders. Deze regering zal erover moeten waken dat er niet te veel welvaart verloren gaat, dat de bedrijven draaien en dat er tegelijkertijd zo weinig mogelijk mensen uit de boot vallen. 

Een makkelijke taak wordt dat niet, want de cijfers zijn bijwijlen hallucinant. Net voor de coronacrisis brak velen het angstzweet uit omdat we in een recessie aan het verglijden waren, waarin de economie dreigde te krimpen. Als je daar de huidige cijfers naast legt, lijkt die discussie wel tot de prehistorie te behoren. 

In de lente van dit jaar - april, mei en juni - incasseerde de economie een tik van 14,4 procent.

Is dat erg? Zeer zeker. En toch is het wat beter dan verwacht. Nog deze zomer werd uitgegaan van een verlies van tien procent en het Planbureau voorspelt intussen zelfs dat het 'maar" 7,5 procent wordt. Volgend jaar komt er dan weer groei. 

Ook opvallend: de werkloosheid is intussen niet zo spectaculair gegroeid als de economische cijfers kunnen laten vermoeden. Voor dit jaar zal ze rond de 8 procent blijven draaien (maar dat heeft veel, zoniet alles te maken met de maatregelen voor technische werkloosheid).

Misschien volgt de klap nog in uitgesteld relais. Uit een enquête van de Nationale Bank bleek deze week nog dat de bedrijven een gemiddeld verlies van 14 procent verwachten, en dat het volgend jaar niet echt beter wordt. Het resultaat is dat ze ook een stuk minder gaan investeren, zo verwachten ze zelf, en dat is behoorlijk slecht nieuws.

De Belgische bedrijven verwachten voor dit jaar een verlies van 14 procent

Veel heeft natuurlijk te maken met vertrouwen van ondernemers én consumenten in de toekomst. Beide groepen zien de toekomst somber in. Zeker de consumenten. Hun koopkracht is nagenoeg intact gebleven, maar het geld rolt niet. Dat blijkt uit deze opvallende grafiek: de gemiddelde Belg heeft (bijna) even veel geld als voor de coronacrisis in de portefeuille maar geeft acht procent minder uit. 

Voor sommigen gaat dat nog een stuk verder, en gaat het over puur overleven. In de lagere inkomenscategorieën is de koopkracht wél fors aangetast, met toenemende ongelijkheid als gevolg en een verhoging van het armoederisico. En dat was al hoog, zelfs in het rijke Vlaanderen dreigde voor de coronacrisis 1 op de 10 in armoede te verzeilen.

Wat gaat de regering daar aan doen?

Er komt een miljard voor het herlanceren van de economie. 1 miljard? Is dat niet wat wat weinig, zeker in vergelijking met de 4,3 miljard die de Vlaamse regering al aankondigde? Misschien, maar er past hier toch enige nuance: dat miljard gaat over nieuw beleid - bijvoorbeeld de fiscale vrijstelling van een stuk van de winst van ondernemingen.

Ondertussen lopen de kosten voor maatregelen als de technische werkloosheid wel door en stijgt de federale factuur. Een zwart-witverhaal is het niet. Ook al omdat het de bedoeling is dat de overheden - allemaal samen - 7 tot 8 miljard gaan investeren in diverse sectoren.

Tegelijk zijn er maatregelen om de koopkracht op te krikken. Zo is er 2,3 miljard voor sociaal beleid, met het optrekken van het minimumpensioen tot 1.500 euro netto (met als streefdoel het einde van de legislatuur) en met het verhogen van de minimumuitkeringen. Ook dat zijn manieren om de economie te herlanceren, zij het dat de precieze doelstellingen vaag blijven. 

Toch opvallend hier: er lijkt veel meer geld te gaan naar "linkse" maatregelen zoals het optrekken van de minimumpensioenen dan naar "rechtse" of toch "liberale" maatregelen als de herlancering van de economie. 

Wat zegt de expert?

Econoom Paul De Grauwe is gematigd positief over wat voorligt. Met een beetje geluk - als de epidemie niet weer in volle intensiteit heropflakkert - kunnen we uit die crisis geraken. Volgens De Grauwe heeft dat zelfs niets te maken met relancemaatregelen, maar zal de heropleving er vanzelf komen als de vraag weer aanwakkert. 

De geplande publieke investeringen van zeven à acht miljard vindt hij een heel goede zaak. Volgens De Grauwe is het een evenwichtig regeerakkoord, dat het beleid van de vorige regering verder zet. "En dat is niet zo slecht."

Lees verder onder de video.

Video player inladen...

Begroting en schuld: "Veel zal afhangen van de epidemie"

Is daar allemaal wel geld voor? Niet erg veel natuurlijk. Een zwakkere economie betekent minder belastinginkomsten, terwijl de coronamaatregelen ook al handenvol geld kostten (en kosten). Dat heeft zo zijn gevolgen voor de begroting, die stevig in het rood gaat met een negatief saldo van om en bij de tien procent. Voor dit jaar alleen al wordt een tekort van 24 miljard verwacht.  

Dat betekent dat de staatsschuld stijgt: de norm van honderd procent van het bruto nationaal product zijn we ondertussen ver voorbij. Maar misschien toch een meevaller daarbij: de overheid kan langetermijnsrekeningen afsluiten aan een negatieve rente. Ze krijgt met andere woorden geld om te lenen. 

Wat gaat de regering daaraan doen?

Wel, dat is nog niet helemaal duidelijk op dit moment. Een regeerverklaring zoals deze gaat niet altijd in op de details en de financiering van de maatregelen is nog hoogst onduidelijk.

Toch één indicatie: de manier waarop met de uitgaven en de inkomsten wordt omgesprongen. Het nieuwe beleid - extra uitgaven, dus - zal 3,2 miljard kosten. Dat is een pak minder dan de 11 miljard waarvan pas enkele dagen geleden nog sprake was, maar nog altijd een stevige boterham voor een regering die zo weinig geld op zak heeft.

Te meer omdat de liberalen altijd aangedrongen hebben dat er geen extra belastingen mogen komen. Hebben ze die slag binnen gehaald? Moeilijk te zeggen op dit moment want weerom: het is wachten op de begrotingstabel.

Het mag duidelijk zijn dat er over een aantal belangrijke zaken beslist is om nu nog niet te beslissen.

Misschien komt er een minimumbelasting voor multinationals? Ze gaan het bekijken, luidt het. Of alsnog een vorm van vermogenswinstbelasting? Het zinnetje daarover in het akkoord is vaag. "De overheid zal streven naar een eerlijke bijdrage van die personen die het grootste vermogen hebben om bij te dragen, met respect voor het ondernemerschap." Het mag duidelijk zijn dat er zelfs (of vooral) over een aantal belangrijke zaken beslist is om nu nog niet te beslissen.

Wat zegt de expert?

Er kwam al wat kritiek van economen - Geert Noels, Ivan Van de Cloot - dat er te veel geld wordt uitgegeven, en te weinig hervormd. De Grauwe is het daar niet mee eens. Hij vindt dat zelfs dat het "wat meer" mag zijn.

Maar alles zal afhangen van het virus: als dat weer fors toeslaat, zullen er wél nog extra inkomsten moeten gevonden worden. Bij de rijksten bijvoorbeeld.

Lees verder onder de video.

Video player inladen...

De gezondheidscrisis: "Veel hangt af van de minister"

Als er van 2020 één woord herinnerd gaat worden, dan wel corona. Het is het jaar waarin een virus de samenleving platlegde, en die ook deed nadenken over haar gezondheidszorg. 

Als die functioneerde - en dat deed ze, het ziekenhuisssyteem stond nooit op bezwijken - had dat ook veel te maken met de inspanningen van al wie erin werkt. En blijkt dat het "gewone" verzorgende en verplegende personeel daar niet noodzakelijk passend voor verloond wordt (al werd er tijdens lopende zaken al 400 miljoen extra voor uitgetrokken).

Verzorgend personeel verdient gemiddeld 2.549 euro bruto, verplegend personeel mag rekenen op 3.652. Dat is allebei lager dan het gemiddelde van alle beroepssectoren, dat 3.627 euro bedraagt.

Tegelijkertijd is er ook een structureel probleem: voor volksgezondheid is eigenlijk nooit geld genoeg. Bijna altijd treedt er een tekort op: voor 2020 wordt dat op zo'n 370 miljoen geraamd. En een grote slokop daarin is het geneesmiddelenbeleid, waaraan de overheid steevast meer geld uitgeeft dan er in kas is. 

Wat gaat de regering daaraan doen?

De regering zegt hoog in te zetten op de gezondheidszorg. Verwonderlijk is dat niet, in de huidige omstandigheden. Dat betekent aan de ene kant dat het pandemieplan zoals we dat kennen, verdergezet wordt, zij het met professionele begeleiding van buitenuit voor de communicatie.

Het budget voor volksgezondheid mag vanaf nu met 2,5 procent stijgen bovenop de index, ongeveer dubbel zoveel als onder de Zweedse regering

Maar het betekent ook dat er structureel ingegrepen wordt in de gezondheidzorg zelf, met als grote doel de gezondheidskloof (tussen de mensen met de hoogste en laagste levensverwachtingen) met een kwart te verkleinen. Daar komt extra geld voor: 600 miljoen elk jaar om de lonen op te trekken en 200 miljoen elk jaar voor de geestelijke gezondheidszorg. Er komen ook 4.500 mensen extra. 

Het budget mag vanaf nu met 2,5 procent stijgen bovenop de index, wat ongeveer dubbel zoveel is als onder de Zweedse regering van Charles Michel. 

Wat zegt de expert?

Jan De Maeseneer, professor emeritus huisartsengeneeskunde en kenner van de gezondheidszorg, is blij dat er extra geld geïnvesteerd wordt. Dat is ook nodig, denkt hij. "Ik zou zelfs liever een stijging van drie procent boven inflatie zien. Maar dan wel om een innovatief beleid te voeren, niet voor meer van hetzelfde."

We zijn nog steeds kampioen in het voorschrijven van CT-scans, zelfs al kunnen die schadelijk zijn voor de volksgezondheid"
Jan De Maeseneer, professor emeritus huisartsengeneeskunde

"Op het eerste zicht lijkt de tekst ontgoochelend. "Bij het lezen van de concrete acties bleef ik wat op mijn honger zitten. Er is veel voortzetting van bestaande acties." Demaeseneer had graag meer aandacht gezien voor vernieuwing: een versterking van de eerste lijn, betere samenwerking tussen artsen en verpleegkundigen en andere disciplines of minder prestatiegerichte verloning.

Tegelijkertijd zal moeten gewerkt worden, denkt hij, aan een duurzame strategie om de farma-industrie op een verantwoordelijke manier nieuwe en betaalbare geneesmiddelen ter laten ontwikkelen en produceren. "De nota besteedt terecht aandacht aan zorgvuldig gebruik van technisch onderzoek. Zo zijn we kampioen geworden in CT-scans, terwijl die zelfs schadelijk kunnen zijn voor de gezondheid."

Maar De Maeseneer denkt dat een regeerakkoord tegelijkertijd relatief is. Dat de tekst veel open laat, en dus mogelijkheden biedt voor een beslagen minister om de structuur en de organisatie van de gezondheidszorg te verbeteren. En in die minister, Frank Vandenbroucke, heeft hij het volste vertrouwen. "Nu hij minister wordt, denk ik dat er wel een toekomstgerichte gezondheidszorg zal komen en dat er een nieuwe frisse wind zal waaien."

De "rechtse" thema's: "Er wordt meer ingezet op een terugkeerbeleid"

Het asielbeleid, daar leek het aanvankelijk allemaal om te draaien. De regering viel over het Marrakechpact, en Vlaams Belang klom opnieuw naar grote hoogten, met dank aan het ongenoegen over asiel en migratie (en de multiculturele samenleving, dat ook).

Maar zie, een paar maanden later en de kwestie lijkt helemaal weg. Zelfs in de cijfers: het aantal asielaanvragen zakte sterk ineen, en zelfs Vlaams Belang verstuurt inmiddels meer persberichten over corona dan over de asielpolitiek.

Maar de kwestie ís uiteraard niet weg. Eens het virus verdwijnt, zal ze weer helemaal bovenaan de agenda komen te staan - samen met verwante thema's als multiculturaliteit en racisme. 

Wat doet de regering eraan?

Het akkoord is nog relatief vaag: er is sprake van juiste evenwichten tussen een strenge en tegelijkertijd human aanpak. Dat betekent bijvoorbeeld dat kinderen niet langer opgesloten mogen worden in gesloten instellingen. Tegelijkertijd komt er een "humaan en kordaat" terugkeerbeleid. Wat dat dan ook mag betekenen in de praktijk. 

Maar bovenal wil deze Vivaldiregering België in het grotere Europese geheel inschakelen. Het nieuwe Europese migratiepact is daarbij de leidraad, en dat betekent: minder asielaanvragen in Europa, triage aan de buitengrenzen en hogere terugkeercijfers, zonder dat aan de Europese lidstaten een verplichting wordt opgelegd om op voorhand vastgelegde aantallen asielzoekers op te nemen. 

Er wordt overigens vrij veel aandacht besteed aan "rechtse thema's". Naast asiel en migratie is er ook veel aandacht voor veiligheid. Daar is 900 miljoen voor uitgetrokken, waardoor er 1.600 agenten kunnen bijkomen, vooral wijkagenten.

Wat zegt de expert?

Volgens Hanne Beirens, Europees directeur van de internationale denktank van het Migration Policy Institute, is het toekomstige asielbeleid een voortzetting van het beleid van de vorige regering, dat heel erg op Europa gericht is.

Met dien verstande dat er nu harder ingezet wordt op het terugkeerbeleid. "De vorige staatssecretaris (Theo Francken, nvdr) had wel samenwerkingsakkoorden met een aantal landen, maar de Belgische terugkeercijfers zijn met één op de drie of één op de vier niet zo goed."

Lees verder onder de video.

Video player inladen...

Klimaat en energie: "De uitstap uit de kernenergie is hiermee bevestigd"

Een beetje tegen de verwachting van sommigen in - remember de klimaatmarsen in 2019 - werden milieu en klimaat niét het grote verkiezingsthema. Maar hoe dan ook blijft het een van de thema's van de toekomst. Ook al zakt de totale uitstoot en neemt het aandeel vernieuwbare energiebronnen in de totale productie toe.

Wat doet de regering eraan?

Vivaldi schrijft zich in in de Europese logica. Wat betekent dat de CO2-emissies tegen 2030 met 55 procent moeten dalen, en dat we tegen 2050 klimaatneutraal moeten zijn. 

Tegelijkertijd is er een beslissing over kernenergie. De uitstap daaruit blijft behouden, dus in 2025 zouden de centrales dicht moeten. Zouden, want de regering behoudt een behoorlijke slag om de arm. Als in november 2021 de bevoorradingszekerheid niet gegarandeerd is, zullen "gepaste maatregelen" genomen worden. Dus ook hier is er beslist om voorlopig niet definitief te beslissen.

Wat zegt de expert?

Mathias Bienstman, beleidscoördinator van de Bond Beter Leefmilieu, is tevreden met het akkoord. Ook al denkt hij dat er wat meer op groene fiscaliteit ingezet had mogen worden. "Het is beter om vervuiling te belasten dan arbeid." Tegelijkertijd twijfelt hij er niet aan dat de uitstap uit de kernenergie nu definitief is.

Video player inladen...

Meest gelezen