Video player inladen...

Het Europese migratieplan: hoe werkt dat? We leggen het uit aan de hand van enkele voorbeelden

Als het van de Europese Commissie afhangt, komt er een grondige hervorming van het Europese asiel- en migratiebeleid. Wat zou er hierdoor in de praktijk veranderen voor migranten en vluchtelingen die aankomen in Zuid-Europa? Aan de hand van drie fictieve voorbeelden leggen we dit hier uit. 

George, 18 jaar, Nigeriaan

George is, samen met anderen, gered op zee, en wordt naar het Italiaanse eiland Lampedusa gebracht.  Meteen moet George een "onderzoek voor aankomst" ondergaan ("pre-entry screening"). Dit is nieuw. Dit onderzoek mag maximaal 5 dagen duren. De identiteit van George wordt gecontroleerd, er vindt een gezonheidscheck plaats, zijn vingerafdrukken worden genomen, en alle gegevens over George worden opgeslagen in de Eurodac-databank. 

George heeft het recht om asiel aan te vragen in Italië. De kans dat hij dat krijgt, is klein. Volgens Eurostat (het Europese agentschap voor statistiek) kreeg slechts 15 procent van de Nigerianen die in een EU-land een asielaanvraag indienden in 2020 een positief antwoord. Daarom belandt George in de nieuwe grensprocedure. Al wie afkomstig is uit een land waarvan de erkenningsgraad lager is dan 20 procent, belandt in deze snelle procedure (tenzij het gaat om kwetsbare personen).  Deze asielprocedure aan de Europese buitengrens moet in maximaal 12 weken worden afgehandeld. De asielzoeker moet in die korte periode ook de kans krijgen om in beroep te gaan, maar na 12 weken moet de beslissing definitief zijn: ofwel krijgt George asiel in Italië, ofwel moet hij terug naar Nigeria. 

Die terugkeer moet (in theorie) na maximaal 12 weken afgehandeld zijn.  Tijdens deze hele grensprocedure (zowel de asiel- als de terugkeerprocedure) mogen mensen zoals George worden opgesloten. 

Danish, 14 jaar, Afghaan

Danish komt aan op het Griekse eiland Lesbos. Hij is wat men een "niet-begeleide minderjarige" noemt.  Ook Danish moet het onderzoek voor aankomst ondergaan. Maar hij belandt niet in de snelle grensprocedure. Voor minderjarigen is er een uitzondering. Zij komen in de normale asielprocedure terecht. Dat hoeft niet noodzakelijk in Griekenland te zijn. Wanneer Danish familie heeft in bijvoorbeeld België, dan wordt België verantwoordelijk voor hem. Is dat niet het geval, dan is het land van aankomst, Griekenland in dit geval verantwoordelijk, en dat gedurende drie jaar. Wanneer Danish tijdens die drie jaar Griekenland zou verlaten en opgepakt wordt in (bijvoorbeeld) België, dan kan hij worden teruggestuurd naar Griekenland. (Volgens de huidige wetgeving is Griekenland slechts 18 maanden verantwoordelijk). 

Anwar, Syriër, 31 jaar, met vrouw en 2 kinderen (van 4 en 6)

Ook Anwar komt met zijn gezin aan op Lesbos. Ook zij moeten het onderzoek voor aankomst ondergaan, maar belanden net zoals Danish niet in de snelle grensprocedure, maar in de normale asielprocedure. (Gezinnen met kinderen worden niet toegelaten tot de grensprocedure, en de erkenningsgraad van Syrische vluchtelingen ligt rond de 90 procent.)

De broer van Anwar vluchtte al eerder weg uit Syrië, en heeft asiel gekregen in Duitsland. Door die familieband wordt Duitsland ook verantwoordelijk voor de behandeling van de asielaanvraag van Anwar, en wordt hij met zijn gezin naar Duitsland overgebracht. Als Anwar geen familie had in een ander EU-land, dan had hij in Griekenland moeten blijven. Tenzij hij bijvoorbeeld een diploma van een Zweedse universiteit zou hebben. In dat geval wordt Zweden het land dat de asielaanvraag moet bekijken. 

Nieuw: "verplichte solidariteit" bij grote migratiedruk, en bij een nieuwe crisis

Door hun ligging komen er in landen als Italië als Griekenland veel meer migranten en vluchtelingen aan dan in Noord- , Centraal, Oost- of West-Europa. Volgens de huidige Europese regels (de zogenaamde Dublin-verordening) zijn echter alleen de landen van aankomst verantwoordelijk om alles in goede banen te leiden. Zuid-Europese landen ervaren dat als oneerlijk, en vragen al jaren om een meer solidaire verdeling van de lasten. In 2016 lag een spreidingsplan op tafel, waarbij elk land verplicht zou worden om, zodra een bepaalde drempel overschreden werd, een vast quotum van vluchtelingen over te nemen ("relocatie"). Dit plan werd verworpen door Hongarije, Polen, Tsjechië en Slovakije. De Europese Commissie heeft nu een ander solidariteitsmechanisme bedacht.

Stel: Griekenland vindt dat de druk op haar systeem te groot wordt. Ze meldt dit bij de Europese Commissie, en die geeft Griekenland gelijk. Vervolgens lanceert de Commissie een oproep naar de andere 26 landen: op welke manier willen jullie Griekenland helpen? 

Elk land moét op een of andere manier helpen. Er zijn drie manieren waarop dat kan:

  • Relocatie: dit wil zeggen, het overnemen van asielzoekers van Griekenland. In dat geval zal de asielprocedure niet meer in Griekenland gebeuren, maar wel in het land dat de asielzoeker heeft overgenomen. Dat land krijgt een vergoeding uit het EU-budget van 10.000 euro per persoon. Of 12.000 euro wanneer het gaat om een niet-begeleide minderjarige zoals Danish. 
  • "Return sponsorship". Een moeilijk te vertalen term. Landen kunnen Griekenland helpen met het doen terugkeren van illegale migranten naar hun land van oorsprong. Door hun documenten in orde te brengen, door vliegtuigen en personeel ter beschikking te stellen. Dit is nieuw. De Europese Commissie probeert hiermee landen als Hongarije te overtuigen om het hele migratiepact goed te keuren. Als ze niet bereid zijn om asielzoekers op te vangen, moeten ze maar op een andere manier bijdragen, is de redenering, waarom niet als "buitenwipper".  Wanneer het Hongarije niet lukt om na acht maanden de personen in kwestie terug te brengen naar hun land van herkomst, dan moet Hongarije die mensen toch zelf opvangen. 
  • Andere hulp aan Griekenland: door bijvoorbeeld tenten of andere infrastructuur voor de opvang van migranten te bouwen, of ervoor te betalen.

De Europese Commissie berekent de "bijdrage" van elk land op basis van de welvaart (BBP) en het bevolkingscijfer. Wanneer het aanbod te laag is, komt er een bijsturing. Een land verplichten tot relocatie van asielzoekers/migranten kan echter niet. Het mechanisme is vrij complex. Wanneer er een echt grote migratiecrisis is, moet er sneller beslist worden.

Ook voor mensen die gered worden op zee komt er een soortgelijk solidariteitsmechanisme: elk jaar wordt een plan opgemaakt over hoe de geredde mensen verdeeld zullen worden. Dat is nieuw: de voorbije maanden duurde het soms weken eer landen het eens geraakten over wie mensen die gered werden op zee zou opvangen. Malta en Italië weigerden lange tijd om nog zulke schepen te laten aanmeren. 

Wat zou dit solidariteitsmechanisme concreet kunnen betekenen voor onze drie voorbeelden?

  • George: Oostenrijk betaalt de bouw van een groot centrum in Italië waar illegale migranten zoals George kunnen worden opgevangen, in afwachting van hun terugkeer. Of: Polen wordt "return sponsor" van George. Polen zorgt voor de nodige documenten en afspraken, zodat George naar Nigeria terug kan keren. 
  • Danish: Zweden neemt Danish over van Griekenland. Hij doorloopt in Zweden de asielprocedure. Krijgt hij asiel, dan kan hij daar blijven. Na drie jaar kan hij in heel de EU vrij rondreizen. Wanneer hij geen asiel krijgt, zorgt Zweden voor zijn terugkeer naar Afghanistan. 
  • Anwar: in het scenario dat hij geen familie heeft in een ander EU-land, komen Anwar en zijn gezin in aanmerking voor relocatie vanuit Griekenland naar bijvoorbeeld België, indien België dit aanbiedt. 

Veel vraagtekens

Het plan is niet eenvoudig. Het is een poging om uiteenlopende visies op migratie te verzoenen. Sommige landen vinden dat Europa de buitengrenzen potdicht moet doen. Landen in Zuid-Europa zijn het beu om voor alles te moeten opdraaien. Duitsland en andere West-Europese landen vinden dat Griekenland en Italië te laks omspringen met het bewaken van de buitengrenzen (waardoor er bijvoorbeeld veel transmigranten rondzwerven in België), maar willen ook solidair zijn.  Vluchtelingenorganisaties klagen de mensonterende toestanden op de Griekse eilanden aan. Er blijven veel vraagtekens:

  • De nieuwe grensprocedure: biedt die wel garanties op een "eerlijk proces". Gaan de mensen die "opgesloten" worden wel goed behandeld worden? 
  • Terugsturen na 12 weken: op papier oogt het simpel. In de praktijk is dit de zwakke schakel in het Europese asiel- en migratiebeleid.  Europa kan landen van herkomst niet dwingen om hun onderdanen terug op te nemen. Een "terugkeercoördinator" zou hierin beterschap moeten brengen. Europa wil ook landen van herkomst onder druk gaan zetten.
  • Meer Moria's: wat als het niet lukt om mensen terug te sturen? Dreigen er dan niet veel meer kampen zoals Moria op Lesbos te ontstaan, waar mensen maanden of jaren in een uitzichtloze situatie blijven zitten? 
  • Hongarije, Tsjechië en Polen lijken voorlopig niet bereid om het plan goed te keuren.  Zij vinden dat de Europese buitengrenzen potdicht moeten, zodat er niemand meer kan aankomen op Europees grondgebied. Wie toch de Middellandse Zee probeert over te steken, moet volgens hen worden teruggebracht ("push back") worden naar een of ander Noord-Afrikaans land. 

Herbekijk hieronder de reportage Rob Heirbaut over het nieuwe Migratiepact van de Europese Commissie uit "Terzake":

Video player inladen...

Meest gelezen