Check: Zo bereikte een open brief van Belgische artsen complotdenkers overal ter wereld 

Met 519 zijn ze op dit moment, de artsen die een open brief hebben ondertekend waarin ze het einde eisen van alle coronamaatregelen in België. Alleen lijkt die brief, een allegaartje van terechte vragen en twijfelachtige bronnen, zijn doel voorbij te schieten. Eerder dan de Belgische politici waar ze voor bestemd is, bereikt de brief vooral complotdenkers… en dat tot in de VS, Oekraïne en Nieuw-Zeeland.

Het begon met een mailtje van het Noorse factcheckerscollectief Faktisk, begin deze week. Een Zweedse vertaling van een open brief van Belgische artsen gaat in Noorwegen rond op de sociale media, meldde Faktisk. De vertaling werd op Facebook al meer dan 2.500 keer gedeeld, geliket of becommentarieerd.

In de brief, die in ons land al enkele weken rondgaat, eisen “artsen, medisch geschoolde gezondheidsprofessionals en burgers” dat de coronamaatregelen beëindigd worden. VRT NWS besliste er verder geen ruchtbaarheid aan te geven omwille van de wankele onderbouwing (maar daarover later meer). De krant Het Laatste Nieuws publiceerde de brief wel op 16 september. Dat artikel wordt nog steeds druk gedeeld, bijvoorbeeld op Twitter.

Ook het vakblad De Artsenkrant publiceerde de brief, weliswaar als opiniestuk, maar haalde die kort nadien weer offline. Hoofdredacteur Geert Verrijken zucht wanneer we hem daaraan herinneren. “Achteraf bekeken waren de bronnen die in die brief werden aangehaald, nogal aangebrand. Het was een samenloop van omstandigheden. De tijd om na te lezen was beperkt, waardoor we ze wat te snel online hebben gezet.”

Bidden tegen corona

Wat scheelt er dan precies met die bronnen, die onderaan de brief opgelijst staan? Wel, die zijn een opmerkelijk allegaartje van degelijk wetenschappelijk onderzoek en regelrechte desinformatie- en complotblogs. 

Zo vinden we er de website Swiss Policy Research terug, een website die de fakenews-waakhond NewsGuardTech anoniem en pseudowetenschappelijk noemt. Of wat te denken van een uitspraak van de president van Tanzania, die laatst nog beweerde dat intensief bidden het land heeft bevrijd van corona? Ook America’s Frontline Doctors worden genoemd, een groepering van dokters die een verleden hebben van bizarre claims en bovendien politiek gestuurd lijken.

De Franse arts Didier Raoult beweert zijn patiënten genezen te hebben met het controversiële geneesmiddel hydroxychloroquine.
Copyright 2020 The Associated Press. All rights reserved

En nog: Troo.tube, een videoplatform met als ondertitel “Truth is the virus in a world of lies”; Technocracy.news, een blog die beweert dat het coronavirus een complot is van schimmige elites om de wereld over te nemen; of de regelrechte fakenieuwswebsite Xandernieuws, die complottheorieën over de Amerikaanse presidentsverkiezingen en 9/11 verspreidt.

Al die onzin krijgt een wetenschappelijke aura door het correcte onderzoek dat ook vermeld wordt in de brief, en door de dokters die ze ondertekenen.

Pleidooi voor hydroxychloroquine

Die dokters, gezondheidsprofessionals en burgers voeren een hele resem argumenten aan waarmee ze de proportionaliteit van de coronamaatregelen in vraag stellen. 

Op zich moet dat kunnen, in een gezond maatschappelijk debat. Op sommige van die argumenten valt ook weinig aan te merken. Zo wordt geargumenteerd dat de coronamaatregelen sociaal isolement in de hand werken, dat een algemeen mondmaskergebod weinig doet om de verspreiding van het virus tegen te gaan, en dat de meesten die positief testen de ziekte relatief probleemloos doormaken. Allemaal stof voor discussie en onderwerp van stevig wetenschappelijk debat, maar niet pertinent onwaar.

Moeilijker ligt het bij een aantal andere beweringen. Zo lezen we dat “de mortaliteit vele malen lager [bleek] dan verwacht en die van een gewone seizoensgriep [benadert] (0,2%)” - klopt niet. Mondmaskers zouden “vrij snel” leiden tot “zuurstoftekort (hoofdpijn, misselijk, vermoeidheid, concentratie daalt)”. Daar is niets van aan, en zeker niet voor de stoffen en katoenen maskers die de meesten onder ons dragen.

We lezen verder. “We [zien] dat [de lockdown] werd ingesteld nadat de piek (in besmettingen, nvdr) reeds voorbij en dalende was. De daling was dus niet het effect van de genomen maatregelen." Ook dat klopt niet. In ons land werd de lockdown ingevoerd op 18 maart. De cijfers van Sciensano tonen aan dat het zevendaagse gemiddelde van het aantal besmettingen toen op 332 stond. De piek werd pas bereikt op 11 april, met 1606.

Als klap op de vuurpijl prijst de brief expliciet hydroxychloroquine aan als “veelbelovende therapie” tegen SARS-CoV-2. Het wordt "een betaalbare, veilige en werkzame therapie” genoemd. “Quasi niemand hoeft nu nog te sterven”, luidt het. Ter herinnering: terwijl er dit voorjaar wereldwijd verschillende onderzoeken liepen naar een mogelijke hydroxychloroquine-therapie, zijn de meeste daarvan intussen gestaakt omdat de stof geen aantoonbare invloed bleek te hebben op het herstel van Covid-19-patiënten. De Universiteit van Pennsylvania publiceerde onlangs nog zijn bevindingen van zo’n studie. Ook de CDC, het Amerikaanse Sciensano zeg maar, stipt aan dat de nadelen groter zijn dan de mogelijke voordelen.

Wie heeft de brief ondertekend?

De dokters en gezondheidsprofessionals die de brief ondertekenen, zijn van alle strekkingen. Vooral de categorie van de “gezondheidsprofessionals” lijkt nogal rekbaar: ook acupuncturisten, natuurgenezers, een kleurentherapeut en zelfs een zelfverklaarde "kwakzalver” beroepen zich (al dan niet ironisch) op dat predicaat.

Opvallend is het brede palet aan nationaliteiten dat de brief heeft ondertekend, uitgaande van de postcodes. Veel Belgen, dat zeker, maar ook veel Nederlanders, Britten, Amerikanen en Australiërs. Er komen zelfs handtekeningen uit (o.a.) India, Rusland, Finland, Oekraïne en Turkije. Het is natuurlijk maar zeer de vraag hoezeer zij op de hoogte zijn van de Belgische coronamaatregelen, en hoe zwaar hun kritiek op het Belgische beleid dus kan wegen.

Dat van die "gezondheidsmedewerkers" valt dus met een korrel zout te nemen. Maar dan blijft de vraag: hoe zijn al die verschillende nationaliteiten bij die Belgische open brief beland?

5G, antivaccinatie en Bill Gates

Naast de originele, Nederlandstalige versie, biedt de website waarop de brief gepubliceerd is, ook een webpagina met een Engelse versie aan. Analyse leert ons dat die ene Engelstalige webpagina via de sociale media de hele wereld rondgereisd is: ze duikt alleen al in 34 verschillende landen op in 244 verschillende Facebookgroepen. De brief werd vaak gedeeld in de VS en Groot-Brittannië, maar ook in landen als Denemarken, Rusland en Oekraïne. Ze vond zelfs haar weg tot in Estland, Armenië, de Filipijnen, Indonesië en Vietnam, tot halverwege de Atlantische Oceaan in de Azoren en tot helemaal in Nieuw-Zeeland.

Hieronder hebben we de verspreiding van de Engelstalige webpagina in beeld gebracht. De grootte van de bollen geeft het aantal Facebookgroepen aan waarin de pagina gedeeld werd, de kleurtint hoeveel interactie dat uitlokte. Hoe donkerder, hoe meer mensen reageerden, liketen of doordeelden.

Een van die Facebookgroepen is die van het vredige Welshe dorpje Hay-on-Wye, dat nog geen tweeduizend zielen telt. Veel meer groepen lezen echter als een opsomming van alle gangbare complottheorieën: “Plandemic (Fake Pandemic)”, “Collective Action Against Bill Gates. We Wont Be POISONED!!!”, “NEJ TIL TVANGSVACCINERING” (“Geen verplichte vaccinatie” in het Deens, nvdr), “No New World Order International. Ireland.” en “Stop5G Legal Resistance No Need For Violence To Stop 5G”.

Allemaal groepen waar mensen elkaar vinden om te praten over complottheorieën: over de pandemie die een hoax zou zijn, over Bill Gates, over 5G en over vaccinaties.

De aantallen hierboven zijn overigens maar een indicatie, en hoogstwaarschijnlijk een sterke onderschatting van het totale bereik van de open brief. We analyseerden immers slechts één webpagina. De brief is intussen ook door heel wat websites gekopieerd op een nieuwe pagina, al dan niet vertaald of samengevat. Dat gebeurde bijvoorbeeld in Noorwegen, in Andorra, in India (waar de pagina intussen offline werd gehaald) en in de VS - alleen al het laatste artikel werd maar liefst 11.000 keer gedeeld op Facebook. Bij de Zweedse versie, die ons bereikte via de factcheckers van Faktisk, was dat zeshonderd keer het geval.

Oprecht bezorgd

Mogen die bezorgde artsen, die vaak met beide benen in de praktijk staan, dan hun stem niet laten horen? Mogen ze geen vragen stellen? Natuurlijk wel. Dat is nodig in een gezonde democratische maatschappij.

De manier waarop deze brief nu de wereld rond gaat, en vooral de milieus waarin dat gebeurt, toont wel wat er kan misgaan wanneer zo’n kritisch geluid vertaald wordt naar een ander discours. Een hele online subcultuur van complotdenkers instrumentaliseert de oprechte bezorgdheid van Belgische artsen om hun eigen agenda door te drukken, en daar hebben de ondertekenaars van die brief zelf geen controle meer over.

De bevindingen verwonderen Morten Langfeldt Dahlback niet. Hij is de factchecker bij Faktisk die ons de Zweedse webpagina doorstuurde. “Het lijkt wel een wereldwijd fenomeen dat zelfs maar milde kritiek op politiek ingrijpen om de corona-epidemie te bestrijden, in dat soort netwerken verspreid wordt.”

“Dit is een goed voorbeeld van hoe belangrijk het is om je bronnen na te kijken”, waarschuwt hij. “Veel van de dokters die deze brief ondertekend hebben, zullen het eens zijn met het punt dat de brief maakt, en hebben die verder niet nauwkeurig nagekeken. Dat kan iedereen overkomen. Waarschijnlijk zijn de meeste van de ondertekenaars niet eens op de hoogte van de netwerken waar de brief nu voorbij komt, en van het narratief waarin hun handtekeningen nu verweven worden.”

Meest gelezen