Ondergraaft corona het westerse democratische model?

Na de eerste lockdown dacht iedereen dat we onze les nu wel hadden geleerd. Het zou ons geen tweede keer overkomen. Maar nu dreigt toch opnieuw onze ziekenzorg te bezwijken onder de toestroom van coronapatiënten, net zoals tijdens de eerste golf. In de meeste Europese landen slaat de tweede golf hard toe. De rest van de wereld kijkt toe en ziet dat het westers maatschappijmodel moeite heeft om deze strijd met het virus te voeren.

Ik zei deze zomer tegen iedereen die het wilde horen dat de lockdown van maart en april een eenmalige gebeurtenis zou zijn. Ik was er vast van overtuigd dat we ons niet meer zouden laten verrassen door het coronavirus. We zouden nu veel sneller in gang schieten en gerichte maatregelen nemen zodat een uitbraak zoals in maart onmogelijk zou zijn.

In Hongarije en Slovakije had ik zelf gezien hoe je met snel optreden en gerichte maatregelen het virus met succes kan tegenhouden. Jammer genoeg was ik veel te optimistisch en zitten we nu met een tweede golf die in sommige opzichten zelfs nog erger is dan de eerste.

Maatschappijmodellen worden geregeld op de proef gesteld door grote crisismomenten. De wijze waarop een maatschappijmodel omgaat met een crisis, zijn bepalende momenten voor de status van dat model in de wereld. De westerse democratieën toonden na de Tweede Wereldoorlog, en zeker in de eindfase van de Koude Oorlog, dat ze bijzonder efficiënt crisissen de baas konden.

Democratie gaf de bevolking een vorm van ownership van beslissingen waardoor die minder in vraag werden gesteld. En als dat toch gebeurde, had ons maatschappijmodel kanalen om de onvrede te ventileren. Een harde discussie is nog altijd beter dan een straatoorlog tussen voor- en tegenstanders. 

Hoe doet ons maatschappijmodel het?

De coronapandemie test nu de verschillende maatschappijmodellen in de wereld op hun houdbaarheid. En globaal wordt met veel aandacht gekeken hoe het topmodel, ons model, het doet. De westerse wereld regeerde sinds het einde van de Koude Oorlog de wereld, maar er zijn altijd mogelijke kapers op de kust. Het is zoals in een roedel honden. Als de roedelleider tekenen van zwakheid vertoont, zal die meteen door andere leden van de roedel worden uitgedaagd om te zien of die roedelleider nog wel fit genoeg is om de groep te leiden.

De andere kant opkijken

De afgelopen weken en maanden, na de eerste golf, heeft ons model zich niet van zijn beste kant getoond. De meeste westerse landen hebben er de voorkeur aan gegeven om even de andere kant uit te kijken in plaats van het probleem kordaat aan te pakken. Politici die verkozen moeten worden, hebben blijkbaar een heilige schrik om de bevolking slecht nieuws te melden. En dat is met een virus als corona nu net iets wat je niet mag doen. Want als je wacht tot de cijfers het slechte nieuws aantonen, ben je te laat.

Intussen heeft het virus zich alsmaar sneller verspreid, exponentieel sneller, en moet je veel ingrijpender maatregelen nemen om er nog iets aan te doen. Tot er uiteindelijk alleen nog een lockdown overblijft als laatste redmiddel voor een falend beleid.

Politici die verkozen moeten worden, hebben blijkbaar een heilige schrik om de bevolking slecht nieuws te melden. En dat is met een virus als corona nu net iets wat je niet mag doen

Toch doen politici die niet wegkijken, het niet noodzakelijk slecht in verkiezingen. De Nieuw-Zeelandse premier Ardern is net herverkozen met een absolute meerderheid, het beste resultaat in 50 jaar voor haar Labourpartij. Vriend en vijand schrijven die overwinning toe aan haar drastische corona-aanpak. Het land had sinds maart nog geen 2.000 besmettingen en telt 25 doden.

Omgekeerd maken politici die wegkijken, zich daarom niet altijd populair. We moeten voorzichtig zijn met peilingen over de Amerikaanse presidentsverkiezingen na het debacle van 2016, maar de slechte positie van huidig president Donald Trump in die peilingen heeft vermoedelijk veel te maken met zijn ontkenning van het probleem en het gevoel van veel Amerikanen dat hun overheid hen aan hun lot overlaat.

De Nieuw-Zeelandse premier Jacinda Ardern boekte een historische verkiezingsoverwinning door haar drastische corona-aanpak.
AFP or licensors

De aanpak van een epidemie tast fundamentele waarden aan

Nochtans is in theorie een aanpak van een epidemie op zich niet zo moeilijk. Zelfs in de middeleeuwen wist men wat men moest doen: proberen het virus buiten te houden door ervoor te zorgen dat besmette mensen anderen niet kunnen besmetten. Het woord quarantaine komt uit de 14e eeuw en slaat op de periode van 40 dagen dat een schip in de haven moest liggen voor de bemanning van boord mocht. In de Monts de Vaucluse werd in de 18e eeuw zelfs een hele muur gebouwd - de "Mur de la peste" - om de Comtat Venaissin te beschermen tegen de pest die zuidelijker streken van de Provence trof.

Maar om die theoretisch simpele aanpak van een epidemie om te zetten in de praktijk, liggen grote uitdagingen voor ons maatschappijmodel. Enkele fundamentele waarden worden daardoor immers aangetast zoals onze vrijheid van beweging. Erger nog, om aan een goede virusbestrijding te doen moet je aan mensen vragen waar ze geweest zijn en met wie ze contact hebben gehad, wat helemaal indruist tegen onze noties van privacy. 

Ik heb het de voorbije weken vaak gehoord: "We leven toch niet in een dictatuur?", "Je moet wel onze vrijheid intact laten", enz. Die redenering klopt in normale tijden, maar het virus lacht daarmee want net van die vrijheid van bewegingen profiteert het om zich sneller te verspreiden. Als je aan het begin van een exponentiële groei als maatschappij niet bereid bent enkele vrijheidsbeperkende maatregelen te aanvaarden, zal je na enkele weken gedwongen worden veel strengere beperkingen in te voeren. De vrijheid van het moment hypothekeert dus de vrijheid van de toekomst.

Het individu staat voorop

Onze maatschappijen zijn ook individualistisch. Vrijheid is een individueel gegeven. Het geeft je het recht zelf te beslissen iets te doen of niet te doen. Tijdens een epidemie kan wat jij in alle vrijheid doet, evenwel anderen in gevaar brengen. Bij verkeerslichten wordt die inperking van de vrijheid aanvaard omdat anders het verkeer vastloopt of te gevaarlijk wordt.

Bij een virus zijn de gevolgen evenwel niet meteen zichtbaar en dus gaan velen ervan uit dat hun overtreding van de regels wel niet zo erg zal zijn. Velen weigeren ook de inperking van hun bewegingsvrijheid te aanvaarden omdat zij denken weinig gevolgen te zullen ondervinden van een eventuele besmetting, denken we maar aan de jongeren.

Soms moet je de moeilijke vraag durven stellen hoeveel mensenlevens privacy waard is

Voor een goede virusbestrijding is het absoluut noodzakelijk om aan contactopsporing te doen. In de vroegere Sovjet-Unie moesten besmette patiënten op straffe van gevangenisstraf hun contacten doorgeven. Tijdens de uitbraak van aids leidde dat tot vele moeilijke momenten want het ging toen om seksuele contacten. Bij ons is de contactopsporing traag op gang gekomen omdat er twijfels waren over de privacy. 

Privacy en virusbestrijding zijn alvast geen bondgenoten. Ze zijn soms met elkaar te verzoenen, zoals met de app Coronalert, maar het kost veel tijd en energie, iets wat je in een bestrijding van een pandemie soms niet hebt. Soms moet je de moeilijke vraag durven stellen hoeveel mensenlevens privacy waard is. Hoe trager de opsporing van bronnen en contacten werkt, hoe groter de kans dat er mensen overlijden aan COVID-19.

Ook met de noodzaak aan quarantaine botsen we geregeld op de grenzen van wat wij toelaatbaar achten. Slovakije verplichtte in maart en april Slovaken die terugkeerden vanuit het buitenland, op hotel in quarantaine te gaan. Ze mochten het hotel twee weken niet verlaten. In Hongarije moesten Hongaren die terugkeerden, een grote rode sticker op hun deur plakken met daarop in grote letters "GEVAAR". De politie kwam geregeld langs om te controleren of die persoon wel degelijk thuis was.

Als ik die verhalen vertelde aan vrienden en kennissen, merkte ik meteen aan hun reactie dat zij dit veel te verregaand vonden. Nochtans passen de meeste landen die succesvol waren in de bestrijding van de eerste golf, zeer strenge quarantaineregels toe die ook gecontroleerd en gesanctioneerd worden.

Grenzen als barrières tegen corona?

Onze Europese samenlevingen zijn de voorbije decennia extreem met elkaar verweven geraakt. Dat succesmodel van vreedzame integratie van landen die nog niet zo lang geleden elkaar naar het leven stonden, is een voorbeeld voor de hele wereld. Het heeft ook gezorgd voor een snellere economische groei op het Europese continent. Maar ook dat aspect van ons model staat onder druk. Net die verwevenheid bevordert de verspreiding van het coronavirus. We horen het misschien niet graag, maar we moeten ons afvragen of grenzen soms geen barrière kunnen vormen tegen dat virus. 

Een aantal westerse landen die minder getroffen zijn door corona, zoals Nieuw-Zeeland, hebben vaak het voordeel dat ze goede natuurlijke grenzen hebben. Tsjechië deed het goed in de eerste golf, nu is het de slechtste leerling van de Europese klas. Het land deed in de eerste golf zijn grenzen vrij snel dicht, deze keer is dat niet gebeurd. Het is nog te vroeg om de impact daarvan volledig te kunnen inschatten, maar het is een opmerkelijk verschil.

Hongarije heeft zijn grenzen op 1 september weer gesloten. De regering Orban is er altijd als de kippen bij om dat te doen om ideologische redenen en heeft daar ook veel kritiek voor gekregen. Maar we zien nu wel dat de stijging van het aantal besmettingen in het land duidelijk minder erg is dan in Tsjechië (in Hongarije zit het weekgemiddelde iets boven de 1.000, in Tsjechië iets boven 8.000 terwijl hun bevolking ongeveer even groot is). Ook hier moet verdere studie nog uitwijzen of de sluiting van de Hongaarse grenzen een verklaring is voor dat verschil.  

De discussies die wij nu voeren over quarantaine en contact- en bronopsporing hebben landen als Japan, Zuid-Korea en Taiwan door de SARS-epidemie al lang achter de rug

De cijfers over de corona-aanpak lijken de westerse democratieën in een slecht daglicht te stellen. Toch zijn er democratieën die het wel goed hebben aangepakt. Het hogervermelde Nieuw-Zeeland bijvoorbeeld. In Europa blijven de Duitse cijfers opmerkelijk lager dan de buurlanden. Maar ook Japan, Zuid-Korea en Taiwan kunnen goede cijfers voorleggen. Die Aziatische landen hebben het voordeel dat zij in een werelddeel liggen dat in het begin van deze eeuw al de SARS-epidemie meemaakte, waardoor de gevoeligheden voor de bestrijding van besmettelijke ziektes veel meer werden aangescherpt. De discussies die wij nu voeren over quarantaine, contact- en bronopsporing, enz. hebben die landen al lang achter de rug.

VIDEO: Bekijk een reportage van VRT NWS in Hongarije (15/07/2020)

Video player inladen...

Het Chinese model

De enkele successen kunnen evenwel niet verdoezelen dat de meeste westerse democratieën worstelen met de corona-aanpak, zeker in Europa en de VS, waardoor het westerse model momenteel in het defensief is gedrukt door het andere model dat (voorlopig?) wel succesvol lijkt te zijn in de aanpak van het coronavirus: China.

Dat land werd begin dit jaar hard getroffen door corona. Het maakte zware fouten in de beginfase van de uitbraak door alles te willen verbergen. Die fouten hebben er mede toe bijgedragen dat het virus zich over de hele wereld heeft kunnen verspreiden.  De hele regio Wuhan moest uiteindelijk op slot gedaan worden, meer dan 50 miljoen mensen mochten nauwelijks nog naar buiten. In de stad zelf duurde de lockdown twee maanden. Het veroorzaakte een diepe economische crisis en bracht een einde aan de schijnbaar onophoudelijke groei van China. 

Copyright 2020 The Associated Press. All rights reserved.

Maar China slaagde er uiteindelijk wel in met een drastische aanpak om het aantal coronabesmettingen tot quasi nul terug te dringen. De besmettingen die er nu nog zijn, zijn meestal geïmporteerde gevallen, van Chinezen die in het buitenland zijn geweest. Op iedere lokale uitbraak van corona wordt meteen gereageerd met de grote middelen zodat de brand in de kiem wordt gesmoord. 

Vorige week werden 12 besmettingen vastgesteld in een ziekenhuis in Qingdao. Grote delen van de stad gingen meteen in lockdown. De overheid begon aan een massaal testprogramma: in vijf dagen tijd moesten de ruim 9 miljoen inwoners van de stad getest worden op het coronavirus. Intussen groeit de economie weer, met 4,9 procent in het derde kwartaal. Voor heel 2020 verwacht het IMF voor China een economische groei van 1,9 procent. Dat is flink beter dan de wereldeconomie die 4,4 procent zou krimpen.

Landen en bevolkingen die het wat minder breed hebben dan wij, zullen zich misschien wel aangetrokken voelen tot het Chinese model

Het Chinese beleid houdt nauwelijks rekening met privacy en de rechten van het individu. De maatschappij primeert in China op het individu. Het Chinese model is ook onverzoenbaar met vele van onze westerse waarden die fundamenteel zijn voor onze samenleving. Maar het model kan zich nu in de wereld gunstig in de markt zetten in vergelijking met het westerse model. Wij zullen er niet meteen voor kiezen. Maar landen en bevolkingen die het wat minder breed hebben, zullen zich misschien wel aangetrokken voelen tot dit model. Dat het enkele fundamentele mensenrechten miskent, is daarbij vaak niet zo’n bezwaar. Gezondheid is voor de overgrote meerderheid nog altijd de belangrijkste waarde.

De westerse wereld is nog niet aan zijn zwanenzang bezig. De economische kracht van het Westen is nog altijd ongeëvenaard. De economie in China draait voor een groot deel op export naar westerse economieën. De kennisvoorsprong is ook nog altijd groot.

De meeste mensen in de wereld zullen wel weten welk vaccin te kiezen mochten ze een keuze hebben tussen een westers of een Chinees. De westerse samenlevingen zijn nog altijd een grote magneet voor migranten van over de hele wereld. Maar dat Westen zal in de bestrijding van het coronavirus wel dringend vele tandjes moeten bijsteken wil het in de wereld zijn huidige positie behouden.

Meest gelezen