Wanneer oma plots in complottheorieën gelooft: "Pano" over de invloed van online desinformatie tijdens de coronacrisis

Ons reportagemagazine "Pano" staat vanavond stil bij de gevolgen van foute en gemanipuleerde online berichten en video's over de coronacrisis. Samen met de crisis is op sociale media een stroom aan valse informatie over het virus op gang gekomen. En wanneer mensen met terechte vragen in valse informatie antwoorden zoeken, kan dat een grote impact hebben op het dagelijkse leven.

Bekijk "Pano: de perfecte storm" hieronder of via VRT NU. Onder de video kan je het artikel lezen met een samenvatting en enkele fragmenten:

Video player inladen...

Caitlin kwam graag bij haar oma, ze gingen vaak samen winkelen. Hetzelfde met tante Ine, de zus van haar mama Elke. Uren konden ze babbelen en wanneer Caitlin en haar mama na een bezoekje aan tante naar huis gingen, ging de telefoon weer aan om in de auto voort te praten.

Dat was voor de coronacrisis. Na de lockdown is er iets veranderd. “Ik weet niet wat er precies is veranderd”, vertelt Elke. "Eerst leek alles normaal, maar toen ging het plots over dat er meer achter corona zit, dat er medicatie is en dat die niet mag gebruikt worden omdat ‘ze’ de mensen dood willen. En zo klinken ze vandaag nog steeds.”

“Ik wil mijn oma en tante terug”, vult Caitlin aan. “Ik wil weer praten zoals vroeger. Toen konden we goed discussiëren. Nu vinden we elkaar niet meer."

Het corona-complot

We gaan ook even langs bij tante Ine. Ine heeft chronische reuma en leeft al twintig jaar in soort van permanente lockdown, zegt ze zelf. Ze is risicopatiënt en erg bang om besmet te raken met het virus. Aan het begin van de crisis ging ze op zoek naar informatie en die vond ze meer online dan bij de kranten en televisiejournaals.

“Ik vind dat iedereen het recht heeft om te denken wat hij of zij wilt, om te geloven wat je wilt, om in het leven te staan zoals je wilt. En zolang dat geen direct gevaar oplevert voor anderen zie ik daar ook geen negatieve kant aan.”

Vandaag gelooft Ine onder meer in de QAnon-complottheorie, die op dit moment veel opschudding veroorzaakt in de Verenigde Staten. De theorie beweert onder meer dat er achter de mondiale politieke elite een netwerk van pedofilie en kinderhandel schuilgaat. En dat de Amerikaanse president Donald Trump de man is die de elite bestrijdt en alle samenzweringen zal blootleggen.

“Ik ga niet zeggen dat wat ik online lees en zie allemaal dé waarheid is. Ik voel me daar op dit moment goed bij, gewoon omdat dat dingen in vraag stelt”.

Bekijk hier een fragment (en lees verder onder de video):

Video player inladen...

De perfecte storm

Desinformatie kan ook op een veel subtielere manier relaties met vrienden en familie onder druk zetten. Het hoeft niet te gaan over complottheorieën, integendeel. Mensen die discussiëren over de coronacrisis geraken het soms gewoon niet eens omdat ze andere bronnen gebruiken, vaak ook online informatie zonder kwaliteitsfilter.

Sinds de coronacrisis lijkt er wel een overvloed aan gemanipuleerde informatie op sociale media te staan. Het begon bij ons allemaal met valse huis-tuin-en-keukentips die helemaal niet werken tegen het virus. Zoals je keel gorgelen met warm water en citroen, of vitamine C nemen. Vitamine C is natuurlijk niet slecht, maar zal op z’n eentje nooit de strijd met corona winnen.

Vandaag zijn er tientallen Facebookgroepen waar dit soort onzin gretig wordt gedeeld, samen met uit de context gerukte cijfers, filmpjes en gefabriceerde verhalen over bijvoorbeeld kinderen die sterven door mondmaskers. "Pano" leest mee achter de schermen van een online redactie die actief protest voert tegen de huidige maatregelen. Ze nemen daarbij geregeld een loopje met de werkelijkheid.

We zien ook de gevolgen daarvan in een Facebookgroep als "Vrij ademen op school". Daarin delen ouders hun bezorgdheden over de fysieke en psychologische gevolgen voor hun kinderen door het dragen van mondmaskers. Maar geleidelijk aan wordt de toon extremer, wanneer het debat gekaapt wordt door mensen die massaal angstberichten plaatsen.

Down the rabbit hole

Onderzoekster naar online culturen Nathalie Van Raemdonck waarschuwt voor de "rabbit hole" (de konijnenpijp) waarin je kan terechtkomen als je te veel met een enge blik kijkt naar informatie die je te zien krijgt op sociale media. “De meest controversiële berichten krijgen vaak het meeste aandacht in zo een groep. Die hoeven daarom niet juist te zijn. Vaak is vals nieuws nieuw, omdat het nog niet bestond. En dan gaat onze aandacht daar naartoe."

Bekijk hier een fragment (en lees verder onder de video):

Video player inladen...

In deze ongeziene crisis waarin een pandemie onze hele wereld op zijn kop zet, zijn we allemaal op zoek naar antwoorden. Ook de wetenschap die zelf met voortschrijdend inzicht deze crisis bestrijdt. Wetenschappers voeren online, maar ook in kranten en op televisie discussies over alle mogelijke medische, wetenschappelijke en maatschappelijke gevolgen van de crisis waar we middenin zitten.

Dat zaait bij momenten nog meer verwarring en dan is het niet onlogisch dat mensen zelf op zoek gaan naar antwoorden op al hun vragen. We spreken ook met Alexander uit Lanaken, die de klassieke media wantrouwt en zijn informatie haalt van YouTube en andere online bronnen. Ook hij is ervan overtuigd dat er meer achter de coronacrisis zit.

Wetenschapsfilosoof Maarten Boudry begrijpt mensen die online hopen de waarheid te vinden, maar doet tegelijkertijd een oproep om grondig na te denken over je eigen kritisch denken. Hoe groot is immer de kans dat we thuis achter de computer "de waarheid" vinden en iets zien wat de verzamelde wetenschappelijke wereld niet zag?

Bekijk hier een fragment (en lees verder onder de video):

Video player inladen...

Het alziend oog van een factchecker uit Houthalen

Sociale media en technologiebedrijven als Facebook, YouTube en TikTok beloofden de voorbije weken complottheorieën en desinformatie nog harder aan te pakken. Zo verdwenen duizenden Facebookgroepen en complotvideo’s over onder meer QAnon al van het internet.

Maar de sociale media gaan ook niet helemaal vrijuit, want jarenlang werd er de andere kant opgekeken in de strijd tegen valse informatie. De algoritmes van sociale media zijn ook zo ontworpen dat ze berichten die veel emotie uitlokken, stimuleren in onze tijdlijn, zodat we langer blijven hangen op de apps. En hoe langer wij actief zijn op sociale media, hoe meer geld aan ons (surf)gedrag wordt verdiend.

Toch zet onder meer Facebook inmiddels factcheckers in in de strijd tegen valse informatie. Maarten Schenk uit Houthalen is één van hen. Hij heeft software ontworpen die elke dag scant welke video’s viraal gaan en welke foute informatie hij moet bestrijden. Maar zo snel als die video's zich verspreiden, zoveel werk kost het hem vaak om de waarheid te achterhalen.

De grens tussen feit en fictie is ook niet altijd even duidelijk. Het is daarom steeds belangrijk om waakzaam te zijn. “Neem niet de eerste de beste video of Facebookpost voor waar aan, hoe aannemelijk die soms ook mag klinken”, zegt Maarten. “Denk na: kan het echt wel wat hier wordt gezegd of getoond?"

De coronacrisis lijkt nog niet meteen opgelost. Het lijkt dus belangrijk om ons ook de komende maanden te wapenen tegen de stroom aan foute en gemanipuleerde informatie die nog op ons af kan komen. 

Bekijk de volledige uitzending van "Pano":

Video player inladen...

Meest gelezen