De Republikein John McCain maant zijn supporters aan tot stilte na boegeroep als hij de naam Obama laat vallen, in 2008.
2008 AP

Met een grapje of een heuse lofzang: zo erkenden Amerikaanse presidentskandidaten in het verleden hun nederlaag

Het is niet wettelijk verplicht, maar wel een traditie dat de verliezende kandidaat bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen de winnaar feliciteert en in een toespraak zijn of haar nederlaag erkent: de zogenoemde concession speech. Dé vraag anno 2020 is of Donald Trump die traditie zal eren als blijkt dat hij effectief verloren heeft. Hoe pakten zijn voorgangers het aan?

It’s a matter of decency. Een toespraak geven waarin je je nederlaag erkent: het  moet niet, het staat niet in de grondwet. Het is gewoon een kwestie van fatsoen. En respect voor de tegenstander, die aan het langste eind heeft getrokken.

Het is ook een manier om aan je eigen aanhang duidelijk te maken dat de ander gewonnen heeft, de (misschien bikkelharde) campagne en verkiezingen voorbij zijn en iedereen zich in het belang van het land achter de nieuwe president moet scharen.

Een beetje geschiedenis

De Democraat William Jennings Bryan wordt over het algemeen beschouwd als de eerste presidentskandidaat die openlijk zijn nederlaag erkende. Hij deed dat in een telegram aan de Republikein William McKinley, in 1896. "Ik haast me om mijn felicitaties over te maken. We hebben de kwestie voorgelegd aan de Amerikanen en hun wil is wet", schreef hij.

Eind jaren 1920 hield de verliezer ook voor het eerst een toespraak op de radio. De eerste was die van Al Smith, die in 1928 verloor van Herbert Hoover. Begin jaren 1950 nam de televisie de plaats van de radio in. Tegenwoordig is het de gewoonte dat de verliezer de winnaar eerst opbelt of als dat mogelijk is onder vier ogen spreekt en vervolgens in het openbaar een toespraak houdt. Evenzeer een gebruik is dat de verliezer eerst speecht en dan de winnaar.

De Democraat William Jennings Bryan, hier op campagne in 1896, wordt beschouwd als de eerste presidentskandidaat die openlijk zijn nederlaag erkende, in een telegram.

Door de jaren heen is er een soort van consensus gegroeid over wat in die concession speech gezegd moet worden, waardoor de toespraken van de verliezers nogal wat gelijkenissen vertonen. Zo erkent de verliezende kandidaat steevast zijn of haar nederlaag, roept hij of zij op tot eenheid, bewierookt het democratische systeem in de Verenigde Staten en belooft om zich te blijven inzetten voor de thema’s die hij of zij tijdens de campagne naar voren heeft geschoven.

Gelukkig zegt elke verliezende kandidaat dat in zijn of haar woorden, waardoor er toch nog wat variatie in zit. We diepten enkele opvallende toespraken op uit het archief.

De zittende president verliest

Als Joe Biden op 6 januari 2021 effectief door het Amerikaanse Congres tot president wordt uitgeroepen, dan zal Donald Trump niet de eerste Amerikaanse president zijn die de verkiezingen na één ambtstermijn heeft verloren. Vijf presidenten gingen hem voor. De meest recente zijn de Democraat Jimmy Carter en de Republikein George H.W. Bush.

Jimmy Carter verloor in 1980 na één ambtstermijn van Ronald Reagan. Carter hield zich aan de traditionele inhoud van een concession speech, maar het was niet van harte. Hij stak zijn ontgoocheling niet weg: "Vier jaar geleden beloofde ik dat ik nooit tegen jullie zou liegen, dus ik kan hier niet staan en zeggen dat het geen pijn doet. De bevolking heeft haar keuze gemaakt en natuurlijk aanvaard ik hun beslissing. Maar ik moet toegeven dat ik dat niet met hetzelfde enthousiasme doe als vier jaar geleden."

Toch verzekerde hij een vlotte machtsovergang. "Een uurtje geleden heb ik gouverneur Reagan gebeld en ik heb hem gefeliciteerd met zijn mooie overwinning. Ik kijk er naar uit om nauw met hem samen te werken in de komende weken."

Jimmy Carter houdt zijn concession speech in 1980, bijgestaan door zijn familie.
1980 AP

Ook George H.W. Bush was in 1992 uiteraard ontgoocheld. De nederlaag tegen Bill Clinton zinderde nog jaren na in de Bush-familie, de wonde werd pas geheeld toen George W. Bush, de zoon van George H.W Bush, in 2000 Al Gore versloeg, Clintons vicepresident.

Maar desondanks vond Bush senior de woorden om zijn tegenstander te feliciteren met zijn "sterke campagne" en verzekerde ook hij dat de zittende en de verkozen president "goed zullen samenwerken om een vlotte machtsoverdracht mogelijk te maken". "Het volk heeft gesproken en we respecteren de grootsheid van het democratische systeem", sprak Bush. "Er ligt veel werk op de plank en Amerika moet altijd op de eerste plaats komen. Dus we zullen ons achter deze nieuwe president scharen en wensen hem succes."

De nederlaag erkennen, een lofzang op het democratische systeem en een oproep tot eenheid. A classic concession speech.

Bekijk enkele fragmenten uit de toespraak van George H.W. Bush in 1992:

Video player inladen...

Iets verder terug in de geschiedenis verloor ook Gerald Ford in 1976 de verkiezingen als zittend president. Al was Ford een buitenbeentje. Eerst werd hij vicepresident van Richard Nixon zonder verkozen te zijn geweest, nadat Spiro Agnew in 1973 wegens corruptie was afgetreden. Een jaar later werd hij president, toen Nixon aftrad. Ford was dus zowel vicepresident als president zonder daarvoor verkozen te zijn geweest.

En ook in zijn toespraak na zijn nederlaag was Ford een buitenbeentje. De campagne en verkiezingen hadden zo zwaar op hem gewogen, dat zijn stem het tijdens de toespraak begaf. First lady Betty Ford nam het van hem over en las het telegram voor dat haar man naar de winnaar, Jimmy Carter, had gestuurd.

Geheel volgens de traditie erkende hij zijn nederlaag en riep hij op tot eenheid. "Beste Jimmy. Het is duidelijk dat jij onze lange en intense strijd om het presidentschap hebt gewonnen. Ik feliciteer je met jouw overwinning. Ik geloof dat we de verdeeldheid tijdens de campagne nu achter ons moeten laten en het land moeten verenigen in ons gezamenlijk streven naar vrede en welvaart. (...) Ik zweer je ook dat ik en mijn hele administratie alles zullen doen om ervoor te zorgen dat je zo vlot en effectief mogelijk aan je ambtstermijn kunt beginnen."

First lady Betty Ford neemt het even van haar man over omdat zijn stem te hees is.
AP1976

Doe het met een grapje

Je nederlaag erkennen met een grapje, het gebeurt. De Republikein Bob Dole deed het in 1996, nadat hij verloren had van zittend president Bill Clinton. "Ik bedacht toen ik in de lift stond: morgen is het de eerste keer in mijn leven dat ik niets te doen zal hebben." Waarop ook hij de winnaar feliciteerde en aan zijn supporters een boodschap van eenheid meegaf: "Ik heb tijdens de campagne herhaaldelijk gezegd dat de president mijn tegenstander is, maar niet mijn vijand. En ik wens hem succes."

Een grapje dat langer in het geheugen van menig Amerikaan gegrift zal staan en ver buiten de VS, is dat van Al Gore in 2000. De verkiezingen van 2000 draaiden om de staat Florida. Misschien herinnert u zich de hertelling nog en het omstreden stemsysteem met de ponskaarten? De Democraat Al Gore belde op verkiezingsnacht met de Republikein George W. Bush om hem te feliciteren, nadat de Amerikaanse zenders Bush tot winnaar hadden uitgeroepen. Tot het Gore duidelijk werd dat Florida wel heel nipt naar Bush was gegaan en hij een hertelling eiste. Nog geen uur na zijn eerste telefoontje belde Gore Bush opnieuw op om hem mee te delen dat hij de erkenning van zijn nederlaag weer introk.

Uiteindelijk gaf Gore alsnog een concession speech, op 13 december, vijf weken na de verkiezingen, nadat het Hooggerechtshof de staat Florida aan Bush had toegewezen. Gore sloot de bitse strijd om de Sunshine State af met een grapje: "Ik heb daarnet met George W. Bush gebeld en ik heb hem gefeliciteerd met het feit dat hij de 43e president van de Verenigde Staten wordt. Ik heb hem beloofd dat ik deze keer niet meer zou terugbellen."

Hoewel Gore het niet eens was met de beslissing van het Hooggerechtshof en dat ook duidelijk maakte in zijn toespraak, aanvaardde hij die beslissing. "In het belang van onze eenheid als volk en de kracht van onze democratie, erken ik mijn nederlaag." Die eenheid benadrukte hij nog eens door naar de concession speech van een van zijn voorgangers te verwijzen. In 1860 zei de Democraat Stephen Douglas tegen de Republikein Abraham Lincoln: "Partijdige gevoelens moeten wijken voor patriottisme. Ik sta achter u, meneer de president en God zegene u."

Bekijk enkele fragmenten uit de toespraak van Al Gore in 2000:

Video player inladen...

De lofzang

Een toespraak die zeker niet mag ontbreken, is die van de Republikein John McCain in 2008. Groots in het verlies. Opvallend in de concession speech van McCain is de lofzang op zijn tegenstander, de Democraat Barack Obama, die op dat moment verkozen was tot eerste zwarte president van de Verenigde Staten. McCain feliciteert Obama niet alleen, hij drukt ook zijn bewondering voor hem uit en erkent het historische belang van zijn overwinning.

"Zijn succes verdient mijn respect, voor zijn gave en doorzettingsvermogen. Bovendien deed hij dat door miljoenen Amerikanen die ooit foutief geloofden dat ze weinig te zeggen hadden bij de verkiezing van een Amerikaanse president, hoop te geven en te inspireren. Dat is iets dat ik heel erg bewonder en ik prijs hem dat hij dat bereikt heeft. Dit is een historische verkiezing en ik erken het speciale belang voor Afro-Amerikanen en voor de speciale trots die ze vanavond ongetwijfeld zullen voelen."

Ook McCain roept op tot eenheid: "Ik dring er bij alle Amerikanen die mij steunden op aan om hem niet alleen te feliciteren, maar onze volgende president ook onze goede wil aan te bieden en een eerlijke poging om manieren te vinden om tot elkaar te komen." Die oproep tot eenheid en het overbruggen van de verdeeldheid is een reden waarom de toespraak van McCain dezer dagen viraal gaat. 

Bekijk enkele fragmenten uit de toespraak van John McCain in 2008:

Video player inladen...

Teleurstelling, maar ook hoop

En dan zijn we aangekomen bij Donald Trump. Of beter: bij degene die hij vier jaar geleden versloeg. Hillary Clinton had haar nederlaag in 2016 niet verwacht en verkiezingsnacht voelde als een uppercut. Ze had 3 miljoen stemmen meer behaald dan Trump, maar Trump haalde meer kiesmannen binnen en dus werd hij en niet zij de nieuwe president. Het duurde even voor ze haar concession speech hield, pas de volgende dag, waardoor Trumps toespraak eerst op de buis kwam. Maar hoe groot de ontgoocheling ook was, ook zij gaf haar nederlaag toe, riep alle Amerikanen die op haar gestemd hadden, op om Donald Trump een kans te geven en maakte duidelijk dat zittend president Obama de machtsovergang vlot zou laten verlopen.

Een greep uit haar toespraak:

"Gisteravond heb ik Donald Trump gefeliciteerd en hem voorgesteld om met hem samen te werken in het voordeel van ons land. Ik hoop dat hij een succesvol president zal zijn voor alle Amerikanen."

"We hebben gezien dat onze natie dieper verdeeld is dan we dachten. Maar ik geloof nog altijd in Amerika en ik zal dat altijd doen. En als jullie dat ook doen, dan moeten we dit resultaat aanvaarden en naar de toekomst kijken."

"Donald Trump wordt onze president. We zijn hem een open geest verschuldigd en de kans om te leiden."

"Onze constitutionele democratie legt de vreedzame overdracht van de macht vast. We respecteren dat niet alleen. We koesteren het."

Tot de jonge Amerikanen zei ze: "Ik heb mijn hele volwassen leven doorgebracht met vechten voor datgene waarin ik geloof. Ik heb successen en tegenslagen gehad. Soms heel pijnlijke. Velen onder jullie staan aan het begin van jullie professionele openbare en politieke carrière. Jullie zullen ook successen en tegenslagen hebben. Dit verlies doet pijn, maar stop alstublieft nooit met te geloven dat vechten voor wat goed is, de moeite waard is."

Bekijk enkele fragmenten uit de toespraak van Hillary Clinton in 2016:

Video player inladen...

En Trump?

En Trump zelf? Veel waarnemers zijn het erover eens dat hij weinig kans maakt om de zege van Biden voor de rechtbank nog in zijn voordeel te keren. Lukt hem dat niet, dan zal ook van hem in de komende weken een toespraak verwacht worden, waarin hij zijn nederlaag erkent. Alleen is van Trump geweten dat hij het daar heel moeilijk mee heeft. Komt er wel zo'n toespraak? En wat zal hij zeggen? Zal ook hij tot eenheid oproepen of opnieuw opruiende taal spreken? Of, wie weet, houdt hij het gewoon bij een tweet...

Aftredend president Obama feliciteert verkozen president Trump in november 2016. Hoe zal de machtsoverdracht dit jaar verlopen, als zou blijken dat Biden wel degelijk de nieuwe president wordt.
Copyright 2016 The Associated Press. All rights reserved.

Meest gelezen