Overheid betaalt veel geld voor vaccins, maar grote onduidelijkheid over wat we in de plaats krijgen

De race naar een vaccin - en de verhoopte uitweg uit de covidcrisis - is volop aan de gang. Nu al zette de Europese Commissie 2,15 miljard euro klaar voor de farmabedrijven, maar wat geven die daarvoor in de plaats? Daar weten we weinig over. Of beter: we mógen niet veel weten. "En dat is zorgwekkend."

Eerst wat we wel weten. De Europese Commissie onderhandelt namens de lidstaten - dus ook België - met verschillende farmaceutische bedrijven die een vaccin ontwikkelen.  Dat kan gunstig zijn: normaal onderhandelen de lidstaten apart, maar dat verzwakt natuurlijk hun onderhandelingspositie.

De samenwerking moet de prijs drukken, en er tegelijkertijd voor zorgen dat iederéén het vaccin krijgt. Dat er tussen de Europese lidstaten geen concurrentie ontstaat in de race naar een vaccin. 

Ondertussen leverde dat contracten op met vier farmaceutische bedrijven: AstraZeneca, Sanofi-GSK, Janssen Pharmaceutica (onderdeel van Johnson & Johnson) en zopas ook Pfizer-BioNTech. Met CureVac en Moderna zijn de gesprekken ver gevorderd, maar niet afgerond.

Belgie besliste ondertussen om in twee deals mee te stappen, die met AstraZeneca en Johnson & Johnson. Van het eerste vaccin komen er straks 7,5 miljoen dosissen naar België, van het tweede 5 miljoen. 

Volgende maandag levert het Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten (FAGG) dan zijn advies af voor het vaccin van Pfizer/BioNTech en volgt snel de regeringsbeslissing daarover. En zal bekeken worden hoeveel het de patient zal kosten. Dé vraag: wordt het vaccin integraal terugbetaald door de ziekteverzekering of niet? 

We weten meer niet dan wel

We weten dus hoeveel dosissen we gaan krijgen, maar we weten niet wat daarvoor betaald wordt. Die info valt onder geheimhoudingsclausules. Enkel de farmabedrijven en de overheden kennen de prijs. Het publiek niet. 

Maar we weten wél hoe groot het potje is dat Europa (voorlopig) aan de kant gezet heeft: 2,15 miljard voor alle vaccincontracten samen, waarvan al grote stukken als voorschot zijn uitbetaald. Terwijl er, voor wie dat zou gemist hebben, geen enkel vaccin op de markt is.

Wellicht volstaat die 2,15 miljard voor een vaccin niet. De Europese commissie en Raadsvoorzitter Duitsland hebben de lidstaten al om een extra bijdrage gevraagd.

Wat België bijdraagt aan dat fonds? Onduidelijk. De afspraak is dat ons land zo'n 2,5 procent van de gekochte dosissen krijgt, en ook 2,5 procent van de kost voor zijn rekening neemt, zo is te horen bij het FAGG. Maar België stapt niet in alle Europese contracten mee, slechts in twee van de vier (wat er drie kunnen worden als de overheid besluit om het vaccin van Pfizer/BioNTech aan te kopen). Hoe dan ook gaat het om een bedrag van enkele tientallen miljoenen.  

Is dat normaal?

Nu valt het enigszins te begrijpen dat de overheid bijspringt: het verlangen naar een vaccin is wereldwijd zo groot, dat privébedrijven enorme kosten moeten maken om snel aan de internationale vraag te kunnen voldoen, en daarbij ook enorme financiële risico's nemen. 

Bijvoorbeeld: sommige bedrijven produceren al terwijl de klinische testen nog niet zijn afgerond. Een eventuele mislukking van die testen houdt in dat die voorraad meteen de vuilbak in kan. Andere moeten grote sommen investeren in de distributie, zoals Pfizer dat zijn vaccin in droogijs bij min zeventig graden celsius zal moeten kunnen opslaan en vervoeren. 

De omvang en complexiteit van de taak zorgde ervoor dat farmabedrijven als Sanofi en GlaxoSMithKline (GSK), normaal stevige concurrenten, gingen samenwerken aan een vaccin. 

Maar is het normaal dat het publiek, dat mee de kosten draagt, geen enkel inzicht heeft in de contracten en de voorwaarden daarvan? Nee, denkt Yannis Natsis, van de European Public Health Alliance, dat de rechten van patiënten verdedigt en opkomt voor betaalbare geneesmiddelen. "Het is zorgwekkend."

Volgens hem incasseren de farmabedrijven zo veel geld dat ze minstens transparant moeten zijn. "We engageren dat we die vaccins gaan kopen eens ze er zijn, we bieden de farmabedrijven dus erg veel zekerheid, maar we hebben geen enkel zicht op de details van de contracten. We weten niet wat er achter gesloten deuren gebeurt."

(Lees verder onder de video)

Video player inladen...

Wie is aansprakelijk?

Weten we dus ook niet: wie is aansprakelijk als er iets foutloopt met het vaccin, als er plots schadeclaims van patiënten komen?  Uit een gelekte memo van Vaccines Europe, de overkoepelende lobbygroep van de farmaceutische industrie, bleek dat die erop aandrong om niet burgerlijk aansprakelijk te kunnen worden gesteld. Met andere woorden: dat schadeclaims bij de overheid belanden. 

Tijdens een hoorzitting in het Europees Parlement op 22 september pleitte een topman van CureVAc er onomwonden voor dat de bedrijven (maar ook artsen of verplegers die een vaccin toedienen) beschermd worden tegen schadeclaims, zoals het geval is in de VS.

Natsis: "De bedrijven willen de mogelijke kosten van burgerlijke aansprakelijkheid niet dragen. De commissie zegt dat de wetgeving is wat ze is, en dat ze dat wel moeten doen. Er is met andere woorden veel verwarring, en die kan maar opgelost worden als de contracten openbaar gemaakt worden."

"Bedrijven blijven aansprakelijk"

Bij die commissie zegt de (Belgische) woordvoerder van de Cypriotische gezondheidscommissaris Stella Kyriakides dat alles verloopt zoals de wetgeving op productaansprakelijkheid het voorschrijft.

Stefaan De Keersmaecker: "Lidstaten mogen tussenkomen in een schadeloosstelling in heel specifieke gevallen en onder specifieke voorwaarden. Maar dat verandert niets aan de aansprakelijkheid van die bedrijven."

Wie onderhandelt voor Europa?

Wat weten we nog niet? Wie de deals onderhandelt met de farmabedrijven. De namen van de experten - die door de lidstaten aangesteld worden - blijven een geheim, volgens commissiebronnen om ze te beschermen tegen lobbywerk van buitenaf. 

Maar tot nog toe lekte (in Het Laatste Nieuws) één naam van een onderhandelaar uit, die van een voormalig topman van een farmabedrijf. Wat de indruk kan wekken dat de farma-industrie in deze rechter en partij is. "Nee, klopt niet", zegt De Keersmaecker. "Alle onderhandelaars tekenen duidelijke belangenconflictenverklaringen, worden ondersteund door wetenschappers en al hun acties kunnen achteraf gecontroleerd worden."

Wordt het betaalbaar voor de patiënt?

En dan nog een vraag zonder antwoord, één van de vele: hoeveel gaat een dosis kosten aan de overheid. Voor een gemiddeld Europees land zal dat betaalbaar zijn: er is sprake van (onbevestigde) bedragen van 2 of 3 euro voor een AstraZeneca-vaccin tot 30 euro voor een Pfizervaccin. 

Bedragen die voor een gemiddelde derde wereldland wél grote problemen kunnen stellen. Maar, vooral, het zijn bedragen die kunnen veranderen. Neem nu AstraZeneca, dat goedkoop wil leveren (naar verluidt twintig procent bovenop kostprijs, die wereldwijd op een miljard euro geschat wordt). 

(Lees verder onder de video)

Video player inladen...

AstraZeneca behoudt zich wel recht voor om de prijs te verhogen, eens de huidige epidemie voorbij is. Als er dan een jaarlijke covidvaccinatie komt, zoals met griep het geval is, begint de kassa te rinkelen. Natsis: "We moeten dus toegang krijgen tot die contracten. Want als de overheid investeert, moet ze dat wijs doen. En niet zomaar geld naar het hoofd van de farmabedrijven gooien."

Wat het voor de eindgebruiker zal kosten? Zeker voor de gemiddelde Belg zal dat nogal meevallen. In de loop van de komende dagen wordt gesproken over welk deel er terugbetaald gaat worden door de ziekteverzekering en het is zeker mogelijk dat dat integraal gebeurt.

Meest gelezen