Hoe maak je fake news? Neem iets dat intrigeert en negeer de feiten

Ze waren met een stuk of tien, meer niet. Mediagebruikers die me vroegen of het waar is dat VRT NWS nepgetuigen inzet. Dat zouden dan mensen zijn die tegen betaling iets uit hun duim zuigen dat van pas komt in bijvoorbeeld "Het Journaal".  Uiteraard is dat journalistiek volstrekt ontoelaatbaar. De tien mensen die me gemaild hebben, hadden alvast een goeie, journalistieke reflex: ze namen contact op met de betrokkene. En dat terwijl anderen heel bewust een streepje fake news maakten op sociale media. 

Een trainingspak is geen bewijs voor een nepgetuigenis

Twittergebruiker Jurgen De Wever meldde dinsdag 10 november dat hij een Amerikaans proefpersoon voor het Pfizer-vaccin in "Het Journaal" enkele dagen eerder ook al had gezien. Maar dan als getuige van onregelmatigheden bij de Amerikaanse verkiezingen. De man had namelijk twee stembrieven ontvangen én hij was proefpersoon bij voor Pfizervaccin. Wat een toeval! Jurgen De Wever zette er helaas meteen wat speculatie bij : zou die man geen "beroepsgetuige" zijn?

Persoonlijk heb ik nog nooit van dergelijke “beroepsgetuigen” gehoord. Als dat echt zou bestaan, en als er journalisten zouden zijn die daarvan gebruik maken, moeten die journalisten onmiddellijk ontslagen worden. Maar ik kan begrijpen dat Jurgen De Wever geïntrigeerd was. Dezelfde man, met hetzelfde trainingspak op dezelfde sofa, over twee verschillende onderwerpen. Hoe zat dat in elkaar? De verklaring is heel eenvoudig dat het om twee fragmenten uit hetzelfde interview gaat.

Toeval bestaat: één van de 44.000 proefpersonen kreeg twee stembrieven

Chris Shaw, die in New Jersey bij een bank werkt, kreeg in oktober twee formulieren toegestuurd om te stemmen per post. Dat had er natuurlijk maar eentje moeten zijn. Chris Shaw postte een foto van de twee stembiljetten op zijn besloten Instagramaccount. De cameraman van Björn Soenens is een kennis van Chris Shaw en had daardoor toegang tot die privé-account. De twee stembrieven zijn een fout in het systeem en dat is in de huidige context nieuwswaardig. En zo kwam het tot een interview.  

Tijdens het gesprek met Bjorn Soenens zei de man onverwachts dat hij ook proefpersoon is voor een coronavaccin van Pfizer, dat op dat moment in de derde fase zat. Björn Soenens heeft dat volledige interview, met dus uitspraken van Chris Shaw over de stembrieven én over het testprogramma op dezelfde dag doorgestuurd naar de redactie.

De redactie in Brussel vond dat het getuigenis over het vaccin op dat moment te weinig nieuwswaarde had. Dat deel van het interview is dus terzijde gelegd. Maar toen er enkele dagen later wél nieuws was over dat vaccin (“90% efficiënt”) heeft de nieuwsredactie wél een stukje uitgezonden uit dat tweede deel van het interview. 

Wat zegt Chris Shaw eigenlijk zelf ?

Chris Shaw reageert verrast als ik hem vrijdag 13 november opbel tijdens zijn lunchpauze. Hij geeft me toegang tot zijn privé-instagramaccount, met niet meer dan 120 volgers, waar ik de foto van de twee stembrieven terugvind. Beide dragen zijn officiële naam, ook zijn tweede naam, maar ze werden wel bezorgd op een verschillend adres. Beide omslagen hebben de aanduiding "official election mail". 

Chris Shaw geeft me ook inzage in privé-mailverkeer over het testprogramma. In de onderwerpregel staat: "Re : Mount Sinai  - COVID Clinical Trials - PFIZER Study."  De geadresseerde van de mails heeft een Linkedin-profiel waarop ik kan zien dat die persoon inderdaad werkt voor een organisatie die proefpersonen recruteert voor een Covid-19 onderzoeksprogramma. Chris Shaw benadrukt dat hij op geen enkele manier betaald is voor het interview en dat hij aan geen enkel ander medium een interview heeft gegeven.

Waarom is er niet gezegd dat het interview een paar dagen vroeger was opgenomen?

De journalist, die de reportage over het Pfizer-vaccin maakte, had beter gezegd : “De redactie had enkele dagen geleden nog contact met één van de proefpersonen.” Maar de journalist die de reportage maakte, wist niet dat deze man al eens eerder op antenne was geweest in een andere context. Niemand had haar dat gezegd. 

Hoe dan ook was wat Chris Shaw zei op geen enkele manier tijdsgebonden. Hij zei alleen dat hij in het testprogramma zat, dat hij zelf niet wist of hij het echte proefvaccin of een placebo had gekregen. En dat hij - behalve hoofdpijn na een feestje - in elk geval geen bijwerkingen had ondervonden. Dat is geen wereldnieuws, maar het geeft een gezicht aan de 44.000 mensen die bereid waren het vaccin te testen. Meer is het niet.

Waarom is er niet eerder gereageerd op Twitter ?

Het duurde enkele uren voor er op de vraag van Jurgen De Wever een reactie van Björn Soenens kwam. En dat heeft een heel eenvoudige verklaring: Björn Soenens sliep. New York ligt nu eenmaal aan de andere kant van de wereld en in een andere tijdszone. Bovendien heeft de redactie nu eenmaal ook niet de tijd en de middelen om voortdurend te reageren op sociale media. Dat geldt ook voor de nieuwsombudsman, trouwens.

Jurgen De Wever, die begon met speculatie, bleek uiteindelijk best een fidele kerel. Hij verwijderde een aantal tweets om meer aandacht te geven aan de reactie van Björn Soenens. Voor hem was het “case closed”.

Niet iedereen is geïnteresseerd in een antwoord

Jurgen De Wever had eigenlijk best wel een aardige vraag gesteld en hij heeft daar na enige tijd ook een antwoord op gekregen. Het probleem is dat heel veel mensen helemaal niet in een antwoord geïnteresseerd zijn.  De eerste post op Twitter van Jurgen De Wever werd 107 keer gedeeld. Het antwoord van Björn Soenens vier keer. 

Nu is 107 helemaal niet zo veel, maar het is genoeg voor een aantal onbetrouwbare mensen en sites om het verhaal van de zogenaamde nepgetuige over te nemen. En uiteraard gebeurde dat zonder het antwoord van Björn Soenens erbij te vermelden, terwijl dat klaar en duidelijk op Twitter staat.

Ook grapjes worden voorgesteld als feiten

Anderen begonnen fotomontages te maken waarin Chris Shaw ook nog op andere plekken opduikt, bijvoorbeeld als het nieuwe lief van Joke Van De Velde. Ik vond dat best grappig.  Maar die gefotoshopte grapjes werden dan weer door anderen gebruikt om de indruk te wekken dat Chris Shaw maar liefst vier keer als getuige was opgevoerd. Dat is natuurlijk niet zo. Er zijn twee fragmenten uitgezonden uit één interview.

Maar doordat sommige mensen ook die grappige fotomontages weer als echt voorstellen, is het allicht gewoon wachten tot het verhaal van de geheimzinnige nepgetuige die vier keer terugkomt, ook internationaal opduikt. En zo maak je dus fake news.

VRT NWS is een kerstekind

Ach ja, in deze tijden is kwaadwillige interpretatie voor sommigen meer de norm dan de regel. De redactie van VRT NWS is in die wereld nog een beetje een kerstekind. Er werd vanuit gegaan dat er gerust kon gewacht worden tot Björn Soenens de zaak zelf rechtzette en dat een tweet daarvoor zou volstaan.  

De redactie worstelt er ook wel mee. Moet je dat soort onzin vooral negeren om het niet nog meer aandacht te geven of moet je juist heel snel reageren?  De redactie had bijvoorbeeld rechtzetting kunnen vragen bij sommige internetmedia. Desgevallend kon er zelfs klacht worden ingediend bij de Raad voor de Journalistiek, want sommige sites noemen zichzelf wel degelijk journalistiek. Of is dat allemaal te veel eer voor een storm in een glas water?

Hoe dan ook, redacties hebben na maanden corona-werking ook wel wat anders aan hun hoofd. Velen denken: ach, tegen kwade wil win je nooit. Maar je bent dan natuurlijk ook wel gewillig slachtoffer.  

Wat hebben we nu geleerd ?

Toeval bestaat. Het is mogelijk dat één van de 44.000 testpersonen twee stembrieven krijgt. En verder is er ook deze les:  als u met een vraag zit over VRT NWS en u hebt de verstandige reflex om geen antwoord te willen zoeken in de jungles die Facebook en Twitter heten, stuur dan gewoon een mailtje naar de nieuwsombudsman. Door corona worden we op dit moment overspoeld, maar op dit soort vragen proberen we echt altijd te antwoorden. En indien u de voorbije dagen ergens het verhaal van de “nepgetuige” hebt gezien, zonder dat de reactie van Björn Soenens werd vermeld, dan weet u: die bron moet ik vanaf nu met een hele dikke korrel zout nemen.

Voetnoot: In de reacties op sociale media circuleerde ook een aantal berichten over andere foto's die zouden wijzen op "nepgetuigen" in de journalistiek of zelfs op een "georkestreerde" epidemie.  U leest er hier een factcheck over:  https://factchecknederland.afp.com/deze-stockfotos-zijn-gemaakt-ter-illustratie-van-de-pandemie-niet-om-deze-te-overdrijven-vervalsen

Meest gelezen