Copyright 2020 The Associated Press. All rights reserved.

Waarom vinden we Amerikaanse verkiezingen zoveel boeiender dan onze eigen Europese stembusslag

Wie vorige week nagelbijtend aan het scherm gekluisterd zat voor de Amerikaanse verkiezingen, is wellicht niet op dezelfde manier geboeid door verkiezingen dichter bij huis of de politiek in het algemeen. Onze Europese beleidsmakers kunnen alleen maar dromen van zoveel enthousiasme voor het eigen verloop van de stembusslag, stelt professor Steven Van Hecke. Hoe komt het dat de EU er nauwelijks in slaagt de hearts and minds van haar burgers te raken terwijl dit met een presidentsverkiezing aan de andere kant van de Atlantische Oceaan wel lukt?

opinie
Steven Van Hecke
De auteur is hoofddocent Europese en vergelijkende politiek, KU Leuven

Ondanks de complexiteit van het Amerikaanse kiessysteem (met het fameuze kiescollege) zijn de basisingrediënten relatief eenvoudig: 2 kandidaten, 2 kleuren (blauw en rood) en 50 puzzelstukjes. En een taal die iedereen begrijpt. Welk paard als eerste voorbij het paaltje van 270 komt, wint de wedloop. Klaar. Zelfs een kind kan dit begrijpen. Vergelijk dat eens met de Europese parlementsverkiezingen: meer dan 700 zitjes, 24 talen, talloze kandidaten, verschillende politieke families, telkens andere regels in de lidstaten, ingewikkelde mechanismen om de zetels toe te wijzen … niet meteen een ideaal recept om de aandacht van de modale EU-burger te trekken.

Onze Europese beleidsmakers kunnen alleen maar dromen van zoveel enthousiasme

Omwille van de primaries kennen de Amerikaanse presidentsverkiezingen een zeer lange aanloop. Het voordeel is dat iedereen de kans heeft gekregen om op voorhand de voornaamste kandidaten te leren kennen en uitkijkt naar de eigenlijke verkiezingen. Binnen de EU wordt met een gelijkaardig systeem geëxperimenteerd. Via zogenaamde Spitzenkandidaten selecteren Europese politieke families hun kandidaat-voorzitter van de Europese Commissie die tijdens de kiescampagne als lead candidate op het schild wordt gehesen. Dat systeem is zeker nog voor verbetering vatbaar, al was het maar dat niet iedereen op de Spitzenkandidaten kan stemmen. Om dat euvel weg te werken, is eerst een transnationale kieskring nodig. Zover is de EU echter nog niet. In de VS daarentegen kon iedereen de 2 kandidaten op het stembiljet terugvinden, ook al was het strikt genomen geen rechtstreekse presidentsverkiezing.

Trumpshow

In de afgelopen jaren waren er bij ons meer dagen met dan zonder Donald Trump in het nieuws. Over de aandacht voor zijn ambt en zijn persoon heeft hij niet te klagen. 

Dat rendeerde nu volop want niemand wou de seizoensfinale van de grote Trumpshow missen. Hoewel Europese politiek ons dagelijks leven veel directer beïnvloedt, worden we niet elke dag bestookt met EU-nieuws, laat staan de strapatsen van de toppolitici aan het Schumanplein. Een wissel van de macht in Europa kan daarom niet op evenveel belangstelling rekenen.

De polarisatie omtrent de figuur van Trump heeft ook haar steentje bijgedragen. Die is verder versterkt door de kandidatuur van Biden (die als een anti-Trump werd gecast) en diepe onenigheid tussen Republikeinen en Democraten.

Grote fascinatie voor de VS

Dat er trouwens maar twee partijen zijn die bovendien sinds decennia het beeld van de Amerikaanse politiek kleuren, helpt uiteraard de herkenbaarheid. Europa is hier zowat het tegendeel. Neem bijvoorbeeld Emmanuel Macron. Zijn partij bestaat alleen in Frankrijk. In het beste geval rekent hij alle liberalen tot zijn bondgenoten maar zelfs die zijn niet in alle lidstaten politiek vertegenwoordigd. Niet meteen een goede uitgangspositie om in gans Europa campagne te voeren en de broodnodige lokale militanten te mobiliseren.

Beslissingen die in Washington worden genomen, beroeren ons

De fascinatie voor de Verenigde Staten blijft immens groot bij het grote publiek. Hoewel het verval van deze wereldmacht overal zichtbaar is, gaat er nog steeds een zeer grote impact uit van wat Amerika ons te bieden heeft, bijvoorbeeld op vlak van digitale technologie, entertainment of militaire veiligheid. Beslissingen die in Washington worden genomen, beroeren ons. Per slot van rekening draaien de Amerikaanse presidentsverkiezingen om het machtigste ambt in het machtigste land van de wereld.

Enorme boost en veel aandacht

Bovendien is het ook eenduidig: één president staat aan het hoofd van de uitvoerende macht. Vergelijk dat eens met de EU: naast een voorzitter van de Europese Commissie (Ursula von der Leyen), bestaat er ook een voorzitter van de Europese Raad (Charles Michel), naast een voorzitter van de Raad van Ministers (momenteel Duitsland). 

Creatief met titels zijn we in Europa voorts niet. Zelfs de voorzitters van het Europees Parlement (David Sassoli) en de Europese Centrale Bank (Christine Lagarde) noemen we allemaal President. Tussen haakjes: het Verdrag van Lissabon laat toe om het voorzitterschap van de Europese Commissie en de Europese Raad met elkaar te combineren. Dat is al één functie minder. Maar dat vinden veel lidstaten te verregaand. Ze zijn bevreesd voor te veel macht in de handen van één persoon. Misschien moeten we dan toch maar beginnen met enkele naamswijzigingen: de Speaker van het Europees Parlement en de Governor van de Europese Centrale Bank.

Meer revolutionair is de rechtstreekse verkiezing van de voorzitter van de Europese Commissie, zoals dit ook feitelijk in de Verenigde Staten gebeurt. Dat zou ongetwijfeld een enorme boost geven en veel aandacht genereren. Maar zover zijn we in Europa nog lang niet. Talrijke nationale regeringsleiders zitten niet te wachten op een concurrent die dankzij zo’n rechtstreekse verkiezingen over een pan-Europese legitimiteit zou beschikken.

Spelregels van de democratie

Een rechtstreeks verkiezingsdebat tussen pakweg Angela Merkel en Victor Orbán zou nochtans veel belangstelling losweken. Ze zijn immers al door iedereen gekend. Dat was met von der Leyen wel anders. Buiten Duitsland en diegenen die professioneel met politiek bezig zijn, wist niemand af van haar bestaan, tot wanneer ze plots Commissievoorzitter werd. Dat nadeel hadden deze Amerikaanse presidentsverkiezingen overigens niet. De belangrijkste protagonisten waren bekende figuren uit de federale politiek: Trump, Biden, Sanders. Niemand die niet wist wie ze waren vooraleer de race begon.

Er zal tijdig en grondig aan de eerstvolgende Europese verkiezingen moeten worden gesleuteld

De identificatie met de kandidaten was dus reeds groot. Net zoals de Amerikanen vertrouwd zijn met de verkiezing van hun president. Dat gebeurt al elke 4 jaar sinds 1788. Daarmee de EU van vandaag vergelijken, is niet helemaal correct.

Slotsom: enkele factoren speelden bij deze kiesstrijd duidelijk in het voordeel van de VS. Maar ‘de spelregels van de democratie’ zijn nu eenmaal fundamenteel verschillend in vergelijking met de EU. Als onze politici meer aandacht willen voor de eerstvolgende Europese verkiezingen (2024), dan zal daar tijdig en grondig aan moeten worden gesleuteld.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.

Meest gelezen