Copyright 2016 The Associated Press. All rights reserved.

De worsteling van oud-president Barack Obama met zijn idealisme en de harde realiteit

Barack Obama heeft zeker in het begin van zijn presidentschap voortdurend geworsteld met zijn idealen en de harde realiteit. Dat blijkt uit het eerste deel van zijn lijvig maar boeiend relaas over zijn opgang als politicus en zijn eerste jaren als president: "Een beloofd land". Daarin is hij niet mals voor zijn opvolger, Donald Trump, en voor de Republikeinse partij die voortdurend weigerde met hem samen te werken. Maar Obama gaat ook zijn eigen gebreken niet uit de weg.  

Het beloofde een koude dag te worden. Ik had mij warm aangekleed toen ik in alle vroegte uit mijn hotel vertrok. Er werden op die dinsdag 20 januari 2009 meer dan een miljoen mensen verwacht voor de inauguratie van Barack Obama en we hadden de raad gekregen al vroeg op de National Mall in Washington DC een plaatsje te vinden. De mensen stroomden toe en waren bereid om uren te wachten in de wind en de koude om deze historische gebeurtenis niet te missen. Voor de eerste keer zou Amerika een zwarte president krijgen. De hoop op verandering met Obama was zo groot dat het leek alsof de VS een revolutie meemaakte. Obama zou van de VS weer "een beloofd land" maken.

Bekijk de reportage uit "Terzake" hier en lees voort onder de video:

Video player inladen...

In zijn gelijknamige biografie beschrijft Obama hoe hij tijdens zijn inauguratie een briefje bij zich had met evacuatie-instructies want de dag ervoor waren er geloofwaardige inlichtingen binnengekomen over een terroristische aanslag tijdens de plechtigheid. Toen hij zijn inauguratierede afsloot, "was ik opgelucht dat het briefje in mijn borstzak was gebleven", schrijft hij. Zelfs op dat heuglijke moment werd Obama geconfronteerd met het grote verschil tussen de verwachtingen van zijn kiezers en de harde realiteit waarmee hij als president te maken kreeg. Er was niet alleen de dreiging van terreur, Amerika zat ook in een diepe economische crisis na de crash van het financiële systeem in september 2008. 

Bekijk hier Obama die als eerste zwarte president de eed aflegt (en lees voort onder de video):

Video player inladen...

"Een beloofd land" van Obama geeft op 852 pagina’s minutieus weer hoe hij zover is gekomen en wat er allemaal is gebeurd tijdens de eerste twee en half jaar van zijn presidentschap. Hij blikt in een boeiend relaas openhartig terug op zijn eerste stappen in de politiek als deelstaatsenator van Illinois die hij bij voorbaat gewonnen had door de handtekeninglijsten van de belangrijkste Democratische tegenkandidaten succesvol aan te vallen: "Welke visie ik ook had voor een nobelere vorm van politiek, het zou moeten wachten".

Barack Obama zou van de VS weer "een beloofd land" maken

Door de mislukte kandidaatstelling voor een zetel in het Huis zit het gezin financieel aan de grond. Op de Democratische Conventie van 2000 slaagt hij er niet in een auto te huren omdat de bestedingslimiet van American Express is overschreden. De pas voor de conventie die hij van een vriend had gekregen, bood hem geen toegang tot de grote zaal. Als Al Gore de Democratische nominatie aanneemt, zit Obama alweer op het vliegtuig naar Chicago.

Huwelijksproblemen

Ook beschrijft Obama hoe zijn huwelijk met Michelle in gevaar komt door zijn politieke plannen. Als hij zich in 2002 kandidaat wil stellen voor een zetel in de federale Senaat, is zijn vrouw de wanhoop nabij. "Dit is het, Barack. De laatste keer. Maar verwacht niet dat ik ga campagne voeren. En reken er zelfs niet op dat ik op je stem."

Michelle heeft een afkeer van politiek en dat blijft op hun huwelijk wegen, ook als hij later president wordt. Hij schrijft hoe hij regelmatig wakker lag: "Dan lag ik naast haar in het donker en vroeg ik me af of de dagen waarin het beter en vanzelfsprekender ging tussen ons - toen ze constant lachte en onze liefde niet als een blok aan het been voelde - ooit nog terug zouden komen." Het is wel zijn vrouw die in 2004 de slagzin “Yes We Can” (uitgedacht door zijn raadgever David Axelrod) redt nadat Obama die afgezaagd vindt.

Bekijk hier Obama die een ode brengt aan zijn vrouw Michelle (en lees voort onder de video):

Video player inladen...

Te breedvoerig

Obama steekt in zijn boek soms de draak met zijn eigen tekortkomingen. Tijdens de campagne voor een zetel in de Senaat ridiculiseert hij zijn zorgvuldige woordkeuze: "Ik was gewoon te wijdlopig. Als elk argument twee kanten had, bedacht ik er meestal vier". Als hij na een uitleg van tien minuten over de nuances van handelsbeleid van het podium stapt, tevreden over zijn grondigheid, zegt adviseur Axelrod droogweg: "Je krijgt een tien voor kennis. Maar nul stemmen". 

Ook in zijn boek blinkt Obama niet bepaald uit door beknoptheid. Hij denkt blijkbaar dat hoe grondiger hij zijn gedachten en redenen voor bepaalde beslissingen beschrijft, hoe beter zijn kiespubliek zal begrijpen waarom hij die beslissingen heeft genomen. 

Hij beseft in het tweede jaar van zijn eerste termijn ten volle dat hij daar niet in is geslaagd. De Democraten krijgen in de tussentijdse verkiezingen een oplawaai en verliezen hun meerderheid in het Huis. "De verkiezingen bewezen niet dat ons programma verkeerd was geweest, ze bewezen alleen dat ik er niet in was geslaagd het land te scharen achter wat volgens mij goed was."

Ik was gewoon te wijdlopig. Als elk argument twee kanten had, bedacht ik er meestal vier

Barack Obama over zijn zorgvuldige woordkeuze

De grondigheid van Obama, de zaak vanuit alle kanten bekijken, is ook merkbaar in de wijze van beslissingen nemen. Belangrijk voor hem is "het proces", een grondige discussie met zijn belangrijkste raadgevers, waarna pas een beslissing valt. Daarmee is hij de antipode van zijn opvolger en huidig president Trump, die beslissingen neemt op basis van zijn buikgevoel en intuïtie, net wat Obama wilde vermijden. 

Pedante kerel

Donald Trump verschijnt in "Een beloofd land" pas op het einde op het toneel. Obama stelt vast dat Trump de eerste twee jaar redelijk tevreden was over zijn beleid. Hij heeft alvast geen hoge dunk van de man: "Een pedante kerel, iemand die een spoor van failissementen, contractbreuken, opgelichte werknemers en vage financiële regelingen had nagelaten, en wiens bezigheden er voornamelijk in bestonden zijn naam te verbinden aan panden die niet van hem waren en waarover hij niets te vertellen had". 

Het was alsof alleen al mijn aanwezigheid in het Witte Huis een diep verankerde paniek had veroorzaakt, een gevoel dat de natuurlijke orde was verstoord

Barack Obama

Maar Trump werkt zich in de belangstelling door de pertinente leugen te verspreiden dat Obama niet in de VS is geboren en dus onterecht in het Witte Huis zit. Hij moet later schoorvoetend toegeven dat Obama wel degelijk in de Amerikaanse staat Hawaï is geboren, maar tot verbazing van de president blijven de media Trump voortdurend opvoeren en spreken ze hem niet aan op het feit dat hij liegt.  

Bekijk hier Obama die voor eens en voor altijd komaf maakt met zijn geboorteakte (en lees voort onder de video):

Video player inladen...

Trump surft volgens Obama op een emotionele, bijna instinctieve reactie op zijn presidentschap: "Het was alsof alleen al mijn aanwezigheid in het Witte Huis een diep verankerde paniek had veroorzaakt, een gevoel dat de natuurlijke orde was verstoord. En dat was precies wat Donald Trump dacht toen hij begon rond te bazuinen dat ik niet in de VS was geboren. Voor de miljoenen Amerikanen die je de stuipen op het lijf kunt jagen met een zwarte man in het Witte Huis, kwam hij met een toverdrankje voor hun raciale angsten". Nu, 10 jaar later, ziet Obama een duidelijke lijn tussen zijn presidentschap en de opkomst van Trump.

Zand in de raderen

Trump kon gedijen omdat de Republikeinse partij zelf grondig was veranderd. Ze hadden in 2008 zo’n grote nederlaag geleden, ook in het Congres, dat ze er geen belang in zagen mee te werken bij de bestrijding van de economische crisis want dat succes zou alleen maar afstralen op de Democraten. 

Die crisis kon overigens alleen bedwongen worden door gigantisch overheidsingrijpen, wat inging tegen de Republikeinse retoriek van een zo klein mogelijke overheid en zo weinig mogelijk regulering en belastingen. Obama verwijt ook de pers daaraan meegewerkt te hebben door een "hij zei versus hij zei" verslaggeving. De uitspraken van de Republikeinen werden gewoon naast die van de Democraten gezet of ze nu waar waren of niet. 

Het zand strooien in de raderen maakte een oplossing vinden voor de crisis moeilijker en versterkte de woede van veel Amerikanen daarover, schrijft Obama. En de Republikeinen begrepen hoe gemakkelijk het was die woede te sturen, hoe nuttig angst kon zijn. 

Het sjabloon dat daarbij werd toegepast zag er volgens Obama ongeveer zo uit: "De regering pakt geld, banen, … af van hardwerkende, fatsoenlijke mensen als wij en geeft die aan mensen zoals zij, de mensen die onze waarden niet delen, niet zo hard werken als wij, en schuldig zijn aan hun eigen problemen". En hij voegt er nog aan toe: "Dit alles zie ik nu duidelijk, maar dat was in die tijd niet het geval".

Europese onwil

Het boek van Obama gaat niet alleen over binnenlandse politiek, ook zijn buitenlands beleid krijgt uitgebreid aandacht. En het valt op hoe kritisch hij is voor het economische beleid van de Europese bondgenoten na de crisis van 2008. Nadat de VS met een massaal financieel stimuleringsprogramma de economie opnieuw op gang had proberen te trekken, probeert Obama de EU-leiders daar ook van te overtuigen, maar hij vangt bot. Vooral Duitsland en bondskanselier Angela Merkel liggen dwars: "Steeds als ik haar suggereerde dat Duitsland een voorbeeld moest stellen door meer aan infrastructuur uit te geven of de belasting te verlagen, ging ze daar resoluut tegen in". 

(Lees verder onder de foto)

Barack Obama en de Duitse bondskanselier Angela Merkel
AFP or licensors

Obama onderstreept dat hij nochtans veel respect had voor Merkel. Dat was minder het geval voor Nicolas Sarkozy, de Franse president: "Hij had zijn zaken niet zodanig op orde dat hij met een duidelijk plan voor zijn eigen land kon komen, laat staan voor heel Europa". Volgens Obama was Sarkozy ook een en al emotionele uitbarstingen en gezwollen retoriek, "zijn borst vooruitgestoken als een bantamhaan".

Tegen de zomer van 2010 hoopt Obama dat het ergste in de VS voorbij is. Hij plant zelfs een tournee onder de slogan "De zomer van het herstel". Maar de crisis in de eurozone met Griekenland begraaft die hoop. Hij probeert de EU-leiders ervan te overtuigen een pakket goed te keuren dat robuust genoeg is om de markten te kalmeren, maar opnieuw loopt hij tegen de muur. Merkel is "vastbesloten om elke hulp te koppelen aan een gepaste straf" ook al waarschuwt hij dat het al te zeer uitknijpen van de Griekse economie contraproductief zou werken.  

Een lokale partijbons met kernwapens

Door het boek van Obama leren we ook hoe hij de groten der aarde persoonlijk inschat. Over de Russische president Vladimir Poetin was hij niet meteen onder de indruk: "Lichamelijk gezien was hij niet opvallend: klein en gedrongen – de bouw van een worstelaar". Maar hij is wel onder de indruk van de lange tirade die Poetin afsteekt als Obama hem ontmoet in zijn datsja buiten Moskou. Poetin verwijt de Amerikanen dat ze neerbuigend en arrogant zijn geweest en dat ze niet bereid waren Rusland als een gelijkwaardige partner te behandelen. Het doet hem denken aan zijn verleden in Chicago: "Een lokale partijbons maar dan met kernwapens en vetorecht in de Veiligheidsraad".

Lichamelijk gezien was hij niet opvallend: klein en gedrongen – de bouw van een worstelaar

Barack Obama over de Russische president Vladimir Poetin

Obama kan het beter vinden met Dimitri Medvedev, de tussenpaus die de zetel van Poetin warm moet houden en die liberaler overkomt dan Poetin. Met Medvedev ondertekent Obama een nieuw ontwapeningsverdrag, New Start. En de toenmalige Russische president zorgt er ook voor dat Rusland zich in de Veiligheidsraad onthoudt over een resolutie die een militair ingrijpen in Libië mogelijk maakt. Iets waar Poetin zich later heel kritisch over uitlaat.

De ontmoetingen met de Chinese president Hu Jintao zijn slaapverwekkend. Die reageert niet op wat hij zegt en leest alleen maar papiertjes af. Obama moet zich inhouden om niet voor te stellen al die papieren gewoon aan elkaar af te geven en apart te lezen, zodat ze geen nodeloze tijd verliezen.

(Lees verder onder de foto)

Barack Obama en de voormalige Chinese premier Wen Jiabao

Met de Chinese premier Wen Jiabao kan hij het beter vinden. Die reageert tenminste op wat hij zegt. Het is die Wen Jiabao die hij zonder voorafgaande afspraak gaat opzoeken tijdens de klimaatconferentie in Kopenhagen met aan zijn zijde Hillary Clinton, zijn minister van Buitenlandse Zaken. Obama valt binnen tijdens een vergadering met de andere BRICS-landen en sleept een interimakkoord uit de brand waarin China voor het eerst toezegt zijn broeikasgassen te zullen verminderen. China is belangrijk voor Obama. Hij zal de strategische aandacht van Amerika verschuiven naar dat land, de zogenaamde "Pivot to Asia".

Geen poppenspeler

Als in Egypte tienduizenden demonstranten op straat komen om te protesteren tegen president Hosni Moebarak, laat Obama de Egyptische president niet meteen vallen. Hij is een goede bondgenoot van de VS en Obama is realistisch genoeg om te beseffen dat het alternatief voor Moebarak nog erger is: een machtsgreep van ofwel het leger ofwel de streng islamitische Moslimbroederschap. 

In tegenstelling tot wat veel mensen denken, is Amerika niet een grote poppenspeler die naar believen aan touwtjes trekt

Barack Obama

Maar de aanhoudende betogingen doen hem van gedacht veranderen. Iemand die miljarden hulp ontvangt van de VS toestaan dat die buitensporig geweld zou gebruiken tegen vreedzame demonstranten, is hem een brug te ver. De VS doet een oproep aan Moebarak om op te stappen. Hij weigert. "In tegenstelling tot wat veel mensen denken, is Amerika niet een grote poppenspeler die naar believen aan touwtjes trekt", schrijft Obama. Uiteindelijk zal Moebarak toch opstappen na uitgebreide contacten tussen Amerikaanse en Egyptische militairen. 

In dat begin van de Arabische lente toont Obama dat zijn realisme soms moet wijken voor zijn idealen. Soms, want als in Bahrein de mensen op straat komen en het regime reageert met geweld, oefent Obama op de regerende elite niet dezelfde druk uit als in Egypte. Het land biedt immers onderdak aan de vijfde vloot van de Amerikaanse marine.

Geen revolutionair

Het is een constante in het presidentschap van Obama. Velen dachten op die 20e januari 2009 dat een revolutionair de eed aflegde als president van de VS. Gewoon al het feit dat hij de eerste zwarte bewoner van het Witte Huis werd, was op zich al revolutionair. Maar in werkelijkheid was Obama een pragmaticus die via soms ingewikkelde compromissen zijn programma probeerde te verwezenlijken. Hij focuste zich op de 70 tot 80 procent die hij had bereikt van de doelstellingen die hij zich had opgelegd. 

Maar progressieve critici en vaak ook de media benadrukten de 30 procent die hij niet had kunnen verzekeren. De Affordable Care Act bood (en biedt nog altijd) een ziekteverzekering aan 20 miljoen Amerikanen maar de publieke optie, een grotere rol van de overheid in ziekteverzekeringen, is eruit gehaald. En dat leverde hem veel kritiek op van progressieve Democraten.

Obama profileerde zich niet op het feit dat hij de eerste zwarte president was, ook al was dat iets waar hij voortdurend mee werd geconfronteerd

Obama was ook geen pacifist, ook al had hij beloofd de troepen thuis te brengen. De oorlog in Irak had hij niet gesteund, maar die in Afghanistan vond hij wel gerechtvaardigd. Toen hij een kans zag om de leider van Al Qaeda, Osama bin Laden, uit te schakelen in zijn schuilplaats in Pakistan, gaf hij uiteindelijk de opdracht voor een missie van de speciale eenheden. Toen hij al na een jaar presidentschap tot zijn eigen grote verbazing de Nobelprijs voor de Vrede kreeg, gebruikte hij zijn toespraak daar om duidelijk te maken dat in zijn ogen oorlogen soms gevoerd moeten worden. Net voor zijn toespraak in Oslo had hij beslist om 30.000 militairen extra naar Afghanistan te sturen.

Obama profileerde zich ook niet op het feit dat hij de eerste zwarte president was, ook al was dat iets waar hij voortdurend mee werd geconfronteerd. Als kandidaat kreeg hij al bescherming van de Secret Service omdat er nooit zoveel bedreigingen waren geweest tegen een presidentskandidaat. Zijn reactie op de arrestatie van de zwarte Harvard professor Henry Louis Gates Jr., een kennis van hem, die aan zijn eigen huis was opgepakt en de dienstdoende agenten had uitgescholden voor racisten, kostte hem meteen veel steun onder witte kiezers. Obama had gezegd dat de politie dom had gehandeld door iemand te arresteren op zijn eigen terrein. 

Uiteindelijk moest Obama de professor en de (witte) politieagent uitnodigen op het Witte Huis om de schade te beperken. "Het was voor mij de eerste aanwijzing dat de kwestie van "de zwarte bevolking en de politie" tot meer tweedracht in de Amerikaanse samenleving leidde dan welk thema ooit", schrijft hij. Het thema is actueler dan ooit. De voorbije maanden heeft "Black Lives Matter" de Amerikaanse samenleving grondig op zijn grondvesten doen daveren. 

Voor veel aanwezigen op die koude 20e januari 2009 had Obama na twee jaar de verwachtingen niet ingelost. Daarvoor werd hij afgestraft in de tussentijdse verkiezingen van 2010. Twee jaar later wordt hij wel met een duidelijke meerderheid herkozen. Maar dat is iets voor het tweede deel van ‘Een beloofd land’.

Beluister hier het gesprek met Jan Balliauw in "De ochtend":

Meest gelezen