Bondskanselier Merkel, na het overleg met de deelstaten. Met links, Michaël Müller, minister-president van Berlijn, en rechts Markus Söder, minister-president van Beieren.

Ook in Duitsland loopt het coronabeleid vast op de ingewikkelde staatsstructuur

Duitsland en België: we delen niet alleen de kleuren van onze vlag, maar sinds gisteren ook het gemopper op de besluitvorming rond coronamaatregelen. Deelstaten die botsen met de federale overheid, virologen die openlijk mopperen over de besluitvorming en een gebrek aan slagkracht: ook in Duitsland maken ze er uitgebreid kennis mee. Het beeld van het land "waar Merkel alles wetenschappelijk controleert" blijkt nog eens niet te kloppen.

Het had een bijeenkomst moeten zijn die gewoon passeerde: het coronaoverleg tussen bondskanselier Angela Merkel en de 16 ministers-presidenten van de Duitse deelstaten. Op het programma: een "tussenbalans" van de laatste coronamaatregelen. In Duitsland zit het coronabeleid namelijk bij de deelstaten, die vrij zijn om zelf maatregelen wel of niet te nemen. Het leidt al de hele periode tot afwijkende regels per deelstaat. Waar Beieren, bijvoorbeeld, al de hele coronacrisis eerder de strenge lijn volgt, is bijvoorbeeld Thüringen voorstander van zo weinig mogelijk maatregelen.

Sinds het begin van de crisis worden er op regelmatige basis overleg­momenten georganiseerd tussen de ministers-presidenten van de deelstaten en kanselier Merkel. Het levert doorgaans mooie beelden op van zestien televisieschermen en een kanselier aan haar tafel. Merkels bedoeling daarbij is de deelstaten zoveel mogelijk op één lijn te krijgen en akkoorden te vinden over de grote principes. Voor een stukje lukte dat de laatste weken vrij goed. Grosso modo is in Duitsland de horeca dicht, het toerisme is lamgelegd, cultuur en recreatie mogen niet. Winkels, scholen en crèches zijn wel open. Het leek er dus op dat Duitsland naar één coronabeleid evolueerde, gestuurd vanuit Berlijn.

Tot gisteren. Tijdens het overleg gisteren wilde Merkel een versnelling strenger schakelen. Maar de trappers blokkeerden. Het toont de relatieve macht van de kanselier in deze crisis aan. En uiteindelijk is niemand tevreden.

Merkel is ongeduldig

Ik had nooit gedacht dat ik "Merkel" en "ongeduldig" ooit in één zin zou schrijven. Maar in deze fase van de tweede golf van de crisis toont Merkel zich niet echt als de vrouw die "merkelt", de Duitse spotterm voor "blijven nadenken en uiteindelijk weinig doen". Ze zei het vanmorgen zelf, als reactie op het overleg van gisteren: "Elke dag telt. Elke dag die verloren gaat, kost meer. Daarom ben ik soms zeer ongeduldig."

Het was met die ingesteldheid dat Merkel en haar kabinet gisteren aan het overleg met de ministers-presidenten begonnen. Op tafel lag al een voorbereid document met strengere maatregelen. Vooral voor de scholen had de federale regering een voorstel, waarin onder meer een halvering van het aantal leerlingen per klas met het bijbehorende afstandsonderwijs inbegrepen zat. 

Elke dag telt. Elke dag die verloren gaat, kost meer. Daarom ben ik soms zeer ongeduldig

Angela Merkel, Duits Bondskanselier

Dat was duidelijk buiten de ministers-presidenten gerekend, die naar het overleg gekomen waren met de bedoeling "om zeker niets te verstrengen of zelfs te versoepelen". De huidige maatregelen, die een kleine twee weken geleden pas ingevoerd zijn, werken nog niet ten volle in, was de redenering in de deelstaathoofdsteden. Ze waren dan ook verrast over de forcing die Merkel wilde invoeren. 

Het doet wat denken aan de discussies rond het sluiten van de horeca in ons land, waar er duidelijk ook een visieverschil zat tussen de strengere federale overheid van premier Alexander De Croo en de minder strenge visies binnen de Vlaamse regering, waar bijvoorbeeld het openhouden van de restaurants een mogelijkheid was. Of de nachtklok, waar Vlaanderen, Wallonië, Brussel en de federale reging ook niet op een lijn zaten. Het grote verschil met ons land is: in Duitsland is het op zich duidelijk waar de bevoegdheden zitten: bij de deelstaten, bij de 16 ministers-presidenten met elk hun eigen agenda en ideeën.

Bondskanselier Merkel wil tempo maken
(c) dpa-Pool

De 16 voelen zich geschoffeerd

Maar Merkels versnelling leverde niets op. De deelstaten marcheerden voor de gelegenheid in dezelfde richting: de andere dan die van Merkel. En dat heeft een dubbele reden: naast het feit dat de meeste ministers-presidenten echt geen zin hebben in strengere maatregelen die ze aan hun eigen bevolking moeten gaan uitleggen, wilden ze "Berlijn" vooral ook nog eens duidelijk maken wie de baas is. 

Vooral de minister-president van Thüringen, Bodo Ramelow van het radicaal-linkse Die Linke, nam geen blad voor de mond. "De ministers-presidenten en de deelstaatregeringen zijn geen bijhuis van de kanselarij van Merkel. We zullen niet op die manier met elkaar omgaan en dat hebben ikzelf en mijn 15 collega's vandaag nog eens duidelijk gemaakt."

De ministers-presidenten en de deelstaatregeringen zijn geen bijhuis van de kanselarij van Merkel

Bodo Ramelow, minister-president van Thüringen, Die Linke

Ramelow is samen met de groene Kretschmann uit Baden-Württemberg de enige minister-president die uit een partij komt die federaal in de oppositie zit, waardoor hij al eens feller van leer trekt. Maar gisteren leek hij toch brede steun te krijgen. Zo zei Manuela Schwesig, voor de SPD minister-president van Mecklenburg-Vorpommern, dat ze dit soort tactiek waarbij elke week wat strengere maatregelen vanuit Berlijn werden opgelegd, niet is wat zij wil. En ook Markus Söder, minister-president van Beieren voor de CSU en doorgaans juist fan van de sterke lijn, vond dat dit "eleganter kon". 

Het was duidelijk 'Merkel tegen de rest'. Merkel ontkent dat trouwens ook niet. Vanmorgen zei ze nog: "Ik ga het niet onder stoelen of banken steken: het klopt dat de federale regering en ik zwaar doorgeduwd hebben."

Het gevolg: momenteel verandert er niets. De versoepelingen waar de deelstaten op gehoopt hadden, komen er niet. De verstrengingen waar de federale regering op gehoopt had, komen er ook niet. Alles wordt voor een week doorgeschoven, wat dan weer ergernis van de virologen opwerpt.

In tegenstelling tot bij ons treden de meeste virologen niet of nauwelijks op in de media. De bekendste, Christian Drosten van de Charité in Berlijn, heeft wel een podcast over het virus. Maar politieke beslissingen in de media gaan afkraken of goedkeuren, is niet echt een Duitse virologische gewoonte. Gisteren waren experts er wel als de kippen bij. Algemeen klonk het dat dit politieke bevoegdheidsgekrakeel kostbare tijd verloren doet gaan. Zelf hadden de meesten graag een verstrenging gezien.

(lees verder onder de kaart, met daarop de zestien deelstaten)

Mogelijk doet corona ook in Duitsland de discussie rond bevoegdheden losbarsten. Hoewel "losbarsten" misschien een te groot woord is, maar er wordt op zijn minst over nagedacht. Een paar weken geleden vroeg Markus Söder, minister-president van de "Freistaat Bayern", dé deelstaat der deelstaten met zijn eigen identiteit en regionale partijen als de CSU, zich nog af of de versplintering wel een goed idee is. Voor de volledigheid: Söder wordt meer en meer naar voren geschoven als mogelijke opvolger voor Merkel volgend jaar. Niets is toeval.

Tot nu werd er amper over de staatsstructuur gepraat, tenzij over een aantal specifieke thema's zoals onderwijs. Zo zijn er enorme verschillen in de kwaliteit van het onderwijs, waarin Berlijn doorgaans achteraan hangt in internationaal vergelijkend onderzoek, terwijl Beieren en Saksen het dan weer uitstekend doen. Maar echt "verschuiven" doet er zelden iets. 

Dat het coronabeleid nu vastloopt op een dispuut tussen deelstaten en de federale regering, zint de gemiddelde Duitser zeker niet. Erg begaan met zijn gezondheid en met een zekere schrik van zowat alles, wil de Duitser meer dan ooit vertrouwen op deftig, verstandig leiderschap. En daar horen dit soort spelletjes - hoewel ze er de geknipte staatsstructuur voor hebben - niet bij. Dat de discussie in het land met de zeventien ministers van Gezondheidszorg nog gevoerd gaat worden, lijkt me onvermijdelijk. Of bekijken we het te Belgisch?

Beluister hier het gesprek met Jeroen Reygaert in "De wereld vandaag":

Meest gelezen