Howard Berman

"Ze gaan ons in chimpansees veranderen": 5 geruchten over vaccins en waarom we vaccintwijfels beter ernstig nemen

De voorbije weken was er veel positief nieuws over de ontwikkeling van vaccins. Het is allemaal veel sneller gegaan dan verwacht. Toch zijn er veel mensen die twijfelen over de veiligheid van die nieuwe vaccins. Ze maken zich vooral zorgen over mogelijke nevenwerkingen op lange termijn. Er zijn ook heel wat complottheorieën die de ronde doen, de ene al vreemder dan de andere. Je kan daar om lachen, maar er zijn goede redenen om dat vooral niét te doen. Vaccintwijfels kan je maar beter ernstig nemen. 

Eerst het slechte nieuws: het COVID-19 vaccin van AstraZeneca en Oxford University heeft gevaarlijke nevenwerkingen. Het bedrijf heeft bij de ontwikkeling gebruik gemaakt van een adenovirus dat voorkomt bij chimpansees. Dat heeft drastische, onvoorziene gevolgen: mensen die gevaccineerd worden, veranderen langzaam in apen. Ze krijgen een pels en gaan op een chimpansee gelijken. Erger nog: ze wòrden chimpansees.

Het goede nieuws dan: het verhaal dat een vaccin mensen in apen kan veranderen is, figuurlijk dan, een broodje aap. We hoeven dus niet te vrezen, ons land wordt binnenkort niet overgenomen door miljoenen chimpansees.

Waar dit chimpansee-verhaal dan vandaan komt? Het werd gelanceerd in Rusland, mogelijk om het vaccin van AstraZeneca en Oxford University in diskrediet te brengen. Rusland heeft zelf ook een vaccin in de pijplijn zitten, Sputnik-V. Dat lijkt echter niet goed van de grond te komen. Dan is het natuurlijk handig als de concurrentie in een slecht daglicht gesteld wordt. Rusland ontkent wel dat het iets met de bizarre smeercampagne te maken heeft.

Een beeld dat vaak gedeeld werd, om het vaccin van AstraZenaca in diskrediet te brengen.

Het gerucht over het Oxford-vaccin klinkt absurd, maar toch kon het zich razendsnel verspreiden via sociale media. Ook in westerse antivax-kringen duikt het regelmatig op. Sommige mensen maken zich écht grote zorgen.

"Er is duidelijk niet veel veranderd", zegt professor vaccinologie Corinne Vandermeulen (KU Leuven). "In de negentiende eeuw dachten mensen dat het pokkenvaccin hen zou veranderen in een koe, vandaag zijn het blijkbaar chimpansees."

Mensen die veranderen in apen of in koeien: je kan daar lacherig over doen, het lijkt immers te gek voor woorden. Professor Heidi Larson, hoofd van het Vaccine Confidence Project aan de London School of Hygiene and Tropical Medicine, vindt dat geen goed idee. Larson schreef recent een boek over antivax-geruchten waarin ze uitlegt dat we die geruchten maar beter ernstig nemen. 

Je kan beter luisteren naar al die bezorgdheden, zegt Larson. Lach twijfels en zorgen niet weg. Als je dat wél doet, dan maak je het probleem alleen maar groter.

Corinne Vandermeulen is het daar volmondig mee eens. "Je moet mensen ernstig nemen en ervoor zorgen dat ze zich gehoord voelen. Anders jaag je hen weg en gaan ze zelf op zoek naar informatie op het internet. Daar is het heel moeilijk om zin en onzin van elkaar te onderscheiden."

Het is volgens Vandermeulen heel normaal dat mensen zich vragen stellen over de veiligheid van vaccins. "Ik probeer daarom het woord 'antivaxer' te vermijden, want dat klinkt zo negatief. Mensen zijn soms bang om vragen te stellen, gewoon omdat ze niet willen weggezet worden als antivaxers. Dat is jammer, want kritische vragen zijn prima."

Hoe werken de coronavaccins precies? En wat zijn de voor- en nadelen van elk vaccin? Bekijk hier de video met wetenschapsjournalist Koen Wauters (en lees verder onder de video):

Videospeler inladen...

Ook over de vaccins van Pfizer, Moderna en CureVac doen heel wat geruchten de ronde. Volgens tegenstanders kunnen ze je DNA veranderen en zelfs beschadigen. Dat zou komen omdat ze genetisch materiaal van het coronavirus bevatten. Dat dringt binnen in je cellen en verandert zo je DNA.

Dit gerucht is een combinatie van waarheid en onzin. Het klopt dat sommige vaccins een stukje genetische code van het virus bevatten. Die code helpt het lichaam om bepaalde eiwitten aan te maken. Deze eiwitten activeren op hun beurt een immuunrespons.

"Die nieuwe mRNA-vaccins bevatten inderdaad genetische code", zegt Johan Neyts. "Dat betekent echter niet dat die genetische code kan binnen dringen in je DNA. Dat is om complexe biochemische redenen onmogelijk."

Dat mensen zich zorgen maken, is nochtans niet zo gek. De mRNA-vaccins maken gebruik van een vrij nieuwe technologie. De voorbije twintig jaar werden ze vooral gebruikt bij proefdieren en bij kleine groepjes patiënten. Bij mensen worden ze nog niet op grote schaal gebruikt. Als de vaccins van Pfizer, Moderna en CureVac goedgekeurd worden, dan is dat dus een primeur.

mRNA-vaccins werden nog niet op grote schaal gebruikt.

Het is volgens Heidi Larson heel normaal dat mensen zich zorgen maken over dit soort nieuwe technologieën. Vernieuwing gaat altijd gepaard met angst en onzekerheid. Experts vergeten dat soms in hun enthousiasme over nieuwe ontwikkelingen. 

"Het is logisch dat mensen zich zorgen maken over dingen waar ze weinig over weten", zegt ook Johan Neyts. "Het is aan ons als experts om helder uit te leggen hoe het allemaal werkt. Vergelijk het met de motor van je auto. Als ik iets hoor rammelen, dan vraag ik uitleg aan mijn garagist.  Ik weet dat ik hem kan vertrouwen, omdat hij weet waarover hij spreekt. Hetzelfde geldt voor twijfels over vaccins. Je doet er goed aan vooral te luisteren naar mensen die er veel over weten."

Bij het begin van de coronacrisis waren experts pessimistisch over de snelle ontwikkeling van een vaccin. Het zou minstens een jaar, mogelijk zelfs enkele jaren duren... àls er al ooit een vaccin zou komen. De kans op een werkzaam vaccin voor het einde van 2020 leek bijzonder klein.

Het is allemaal veel sneller gegaan. Er zijn nu al verschillende vaccins die goed lijken te werken, zonder grote nevenwerkingen. Het Pfizer-vaccin werd deze week goedgekeurd voor gebruik in het Verenigd Koninkrijk. Moderna heeft goedkeuring aangevraagd in Europa en in de Verenigde Staten.

Dat is goed nieuws, maar het zorgt ook voor ongerustheid. Normaal duurt de ontwikkeling van een vaccin 10 tot 15 jaar, nu zijn vaccins op minder dan een jaar ontwikkeld. Veel mensen vragen zich daarom af of die vaccins wel veilig zijn. Is het niet allemaal té snel gegaan? 

Je bent nooit 100 procent zeker en niemand heeft een glazen bol

Johan Neyts, prof. virologie

Het klopt volgens Johan Neyts dat de gevolgen van de nieuwe vaccins op lange termijn nog niet volledig bekend zijn. Sommige dingen zullen we pas over een paar jaar met zekerheid weten. "Je bent nooit 100 procent zeker en niemand heeft een glazen bol. Toch is er geen enkele reden om aan te nemen dat die nieuwe vaccins problematisch zijn op lange termijn."

Corinne Vandermeulen bevestigt. "Ik ken op dit moment geen enkel vaccin dat op grote schaal neveneffecten geeft die onomkeerbaar zijn. Er is geen indicatie dat dat met de nieuwe vaccins anders zal zijn."

Dat de vaccins snel ontwikkeld werden, betekent overigens niet dat ze minder grondig gecontroleerd werden dan andere vaccins. Het komt vooral door de enorme inspanningen die het voorbije jaar geleverd zijn. 

"Men vergeet soms dat wereldwijd met man en macht gewerkt is om alles sneller te laten verlopen", zegt Vandermeulen. "Sommige bedrijven hadden bovendien een grote voorsprong door hun ervaring met broertjes van het nieuwe coronavirus. Dat verklaart waarom het allemaal zo snel gegaan is. Het komt dus niet omdat de kwaliteitscontrole minder streng is. De lat ligt even hoog als bij de ontwikkeling van andere vaccins."

Nog een hardnekkig gerucht: Covid-vaccins zouden je natuurlijke weerstand ondermijnen. Ze overbelasten je immuunsysteem, waardoor je meer vatbaar wordt voor andere infecties.

Het is iets wat je bij mensen met vaccintwijfels wel vaker hoort: je kan de natuur beter haar werk laten doen, want ons immuunsysteem heeft al die chemische hulpmiddeltjes niet nodig. Moedertje Natuur is wijs genoeg om ervoor te zorgen dat alles uiteindelijk goed komt.

Mensen met vaccintwijfels zijn volgens Heidi Larson vaak millennials die bezig zijn met "natuurlijk leven". Ze eten organische voeding of een Paleo-dieet, ze zijn voorstander van thuisbevallingen en "natuurlijke" contraceptie, ze vermijden chemische additieven. In de Verenigde Staten sturen sommige ouders hun kinderen zelfs naar "waterpokkenparty's". Daar krijgen de kinderen lolly's besmet met het virus. Zo wordt je kind immuun, maar natuurlijk ook wel ziek, zonder dat er een  vaccin aan te pas komt. 

Een vaccin kan je vergelijken met de training van een voetballer

Johan Neyts, prof. virologie

Wetenschappers en artsen moeten volgens Larson helder uitleggen waarom deze redenering rammelt. Vaccins zijn niet "onnatuurlijk", ze versnellen gewoon een normaal, natuurlijk proces. Uiteindelijk is het altijd ons eigen immuunsysteem dat zorgt voor de immuniteit. Het vaccin geeft enkel een extra duwtje.

"Ik begrijp absoluut dat mensen vaccins als onnatuurlijk zien, want je spuit tenslotte iets in", zegt Corinne Vandermeulen. "Vaccins gebruiken nochtans natuurlijke processen van het immuunsysteem. Die zorgen ervoor dat wij al miljoenen jaren overleven. Je maximaliseert gewoon het potentieel dat in je immuunsysteem zit. Er is in mijn ogen geen natuurlijker manier om jezelf te beschermen."

Johan Neyts vergelijkt vaccineren wel eens met het trainen van een voetballer. "Als je wil dat die voetballer scoort, dan moet je hem op voorhand trainen. Een vaccin is vergelijkbaar met de training van die voetballer. Het zorgt ervoor dat ons immuunsysteem goed voorbereid aan de wedstrijd begint."

Eén van de hardnekkigste antivax-geruchten gaat over Microsoft-oprichter Bill Gates. Hij zou miljoenen pompen in de ontwikkeling van vaccins, om massaal microchips te laten implanteren. Die chips zouden gebruikt worden om mensen te volgen via 5G-zendmasten. Gates zou ook voorstander zijn van onzichtbare tatoeages bij kinderen, om bij te houden welke vaccins ze hebben gekregen. In een veel gedeelde video worden die tatoaeges vergeleken met het "Teken van Satan". Gates zelf zou de antichrist zijn.

De geruchten zijn gebaseerd op uitspraken van Gates, die uit hun context werden gerukt. In een vraaggesprek op de website Reddit sprak Gates over het mogelijk gebruik van "digitale certificaten". Je zou zo'n certificaten kunnen gebruiken om bij te houden wie besmet werd, wie hersteld is van het virus of wanneer iemand voor het laatst getest werd. Een soort digitaal immuniteitspaspoort, zeg maar.

Gates zegt dat de complottheorieën over hem klinkklare onzin zijn. Hij heeft nooit gepleit voor het implanteren van microchips en hij is geen voorstander van verplichte tatoeages bij kinderen. Ook het idee dat hij mensen op grote schaal wil volgen, is een verzinsel. "Er is geen enkel verband tussen die vaccins en een poging om mensen te traceren. Ik heb geen flauw idee waar dit gerucht vandaan komt."

Mensen met vaccintwijfels hebben vaak het gevoel dat ze gecontroleerd worden door een globale elite.

Waarom dit soort geruchten zo hardnekkig is? Volgens Heidi Larson heeft het te maken met een bepaalde manier van denken. Mensen die geloven in dit soort verhalen staan vaak erg wantrouwig tegenover de overheid. Ze geloven dat er een elite is, die het "gewone volk" bedriegt en manipuleert. Wetenschappers en farmabedrijven worden gezien als een onderdeel van die globale elite. Wie geen kritische vragen stelt, wordt vergeleken met een schaap dat zich willoos naar de slachtbank laat voeren. 

Het is een zij-versus-ons verhaal, dat blijkbaar veel mensen aanspreekt. En het gaat dieper dan veel experts beseffen, zegt Heidi Larson in haar boek. "Bezorgde mensen hebben het gevoel dat ze geen stem hebben en dat ze geen keuze hebben in de beslissingen die hun leven beïnvloeden. Ze voelen zich vervreemd van de "elites" en vinden dat ze behandeld worden als een nummer, niet als mensen met eigen meningen en emoties."

Antivax-theorieën spelen daar handig op in. Ze zorgen voor een zwart-wit-verhaal met "good guys" en "slechteriken". En het voelt natuurlijk goed als je aan de juiste kant van het front staat.

"Je ziet die link ook in internationaal onderzoek", zegt Corinne Vandermeulen. "In landen waar populistische partijen sterker scoren, zijn er percentueel meer mensen met vaccintwijfels."

Er is geen eenvoudige oplossing voor dit probleem. Heidi Larson zegt in haar boek wel dat we één ding zeker moeten vermijden: mensen met vaccintwijfels weglachen als een bende dwaze idioten. Je kan beter naar hen luisteren. Tonen dat je hen ernstig neemt. Dat je hun angsten en twijfels begrijpt. En dat je bereid bent om écht in dialoog te gaan.

De oplossing zal dus niet alleen komen van journalistieke factchecking en dure overheidscampagnes. Minstens even belangrijk is een grote dosis mildheid en veel engelengeduld. Want het is heel normaal dat mensen zich vragen stellen. Daar mogen ook lastige, kritische vragen bij zijn. En ja, zélfs vragen over chimpansees.

Eerder bracht Terzake al onderstaande reportage rond de twijfels en vragen die sommigen hebben over het vaccin. U kan deze hier bekijken:

Videospeler inladen...

Meest gelezen