Videospeler inladen...

50 jaar geleden: West-Duitse bondskanselier Brandt verrast vriend en vijand met knieval voor Holocaustmonument in Polen

Het was een van de meest iconische beelden van de naoorlogse geschiedenis: tijdens een bezoek aan de Poolse hoofdstad Warschau op 7 december 1970 vroeg Willy Brandt, de leider van democratisch West-Duitsland, op een opvallende manier vergiffenis aan de voet van een monument voor de Joden die destijds door zijn land uitgemoord werden in het getto van Warschau... hij knielde neer. De beelden gingen de wereld rond.

In 1970 was een officieel bezoek van een West-Duits bondskanselier aan Polen nog een grimmig gebeuren. Er was niet enkel de Koude Oorlog, maar de trauma's van de gruwel van de Tweede Wereldoorlog en het nazisme lagen iedereen nog fris in het geheugen, zeker van de Joodse gemeenschap en van Polen, twee erg belangrijke slachtoffers van nazi-Duitsland.

Nu was de sociaaldemocraat Brandt persoonlijk niet verdacht, onder het Hitler-bewind zat hij in het verzet in Duitsland, maar toch, hij was en bleef een Duitser en dus een "vijand" in de psyche van veel Polen en Joden.

Het was opvallend dat de kanselier van West-Duitsland een rouwkrans ging leggen aan het monument voor de slachtoffers van de Duitse moordpartij in het Joodse ghetto van Warschau. 

Toen deed Brandt iets wat niemand verwacht had, hij zette een stap terug en viel in stilte op de knieën. De talrijke verraste fotografen en cameralui beseften meteen dat de vrijwillige knieval van een Duits leider voor de misdaden van zijn land historisch zou zijn. 

Videospeler inladen...

Het monument voor de Joodse Helden van het Getto eert het onverwachte verzet van Joden in het voorjaar van 1943 toen Duitse troepen hen wilden deporteren naar concentratiekampen. In april kwam het tot een gewapende opstand van Joodse milities die zich in het geheim bewapend hadden. Het duurde tot mei alvorens het Duitse leger het getto heroverd had. Duizenden Joodse strijders en burgers zijn daarbij gedood. De 40.000 nog overblijvende inwoners van het getto werden weggevoerd en de meesten werden vermoord in het kamp van Treblinka.

Duitse troepen in het brandende ghetto van Warschau in mei 1943
AP1943

Polen reageerde verrast

Of het nu spontaan of gepland was, is nooit duidelijk geworden. De Poolse communistische leiders waren totaal verrast door het gebaar. Dat bleek onder meer toen de foto's van het gebeuren aanvankelijk niet verschenen in de door het communistische regime gecontroleerde pers in Polen. Brandt had het beeld van de "slechte Duitser" in Polen doorprikt. 

Willy Brandt had echter nog een belangrijk geschenk bij voor de Polen en dat was wel afgesproken. Zo ondertekende hij een verdrag tussen de Bondsrepubliek en Polen waarbij hij de in 1945 door de Sovjet-Unie opgelegde grens langs de rivieren Oder en Neisse erkende. Of anders: West-Duitsland erkende de afstand van Duits gebied ten oosten van die grens aan Polen. 

Die zet paste in de nieuwe "Ostpolitik" die Brandt en zijn opvolgers zouden gaan voeren, waarbij het prowesterse West-Duitsland de banden zou aanhalen met de door de Sovjets overheerste landen in Oost- en Centraal-Europa. Op die manier schoof het rijkere West-Duitsland op termijn het communistische Oost-Duitsland op de achtergrond, ook bij de "bondgenoten" van het Oostblok. Veel waarnemers gaan ervan uit Brandt op die manier de fundamenten legde van de hereniging van Duitsland in 1990. 

"Erfschuld" aan de Joodse bevolking

De knieval van Brandt was echter vooral een gebaar naar de Joodse bevolking overal ter wereld. Het was een verrassende publieke erkenning van de misdaden van het naziregime en een openlijke vraag om vergiffenis.

De verschrikkelijke misdaden tegen miljoenen Joodse mensen kunnen niet worden uitgewist door om het even welk gebaar van goede wil of schadevergoeding

Willy Brandt over de holocaust in 1961
imago/Sven Simon

Eerder had hij zich in de jaren 50 als leider van de sociaaldemocratische oppositie achter de christendemocratische kanselier Konrad von Adenauer geschaard toen die een verdrag over West-Duitse herstelbetalingen aan de jonge staat Israël sloot. De wrok zat toen zo diep dat sommige Israëli's zelfs de miljardensteun van gelijk welk van de toenmalige Duitslanden niet wilden. Het communistische Oost-Duitsland deed daar niet aan mee: het regime in Oost-Berlijn ging ervan uit dat het geen schuld had aan de misdaden van de nazi's eerder.

Willy Brandt opende nog een deur: zo was hij in 1973 de eerste (West)-Duitse leider die een bezoek bracht aan Israël, ook was het enthousiasme daar toen ook zeker niet algemeen wegens het verleden, maar ook toen wegens het vrij recente bloedbad dat Palestijnse terroristen een jaar eerder hadden aangericht onder Israëlische atleten tijdens de Olympische Spelen in München. 

De relaties zijn intussen wel fors verbeterd. Israël weet dat het in de Bondsrepubliek een onvoorwaardelijke bondgenoot heeft, al was het maar uit schuldgevoel, en onlangs hielden de legers van beide staten samen militaire oefeningen. Het blijft een vreemd beeld: een Duitse Eurofighter met balkenkruis naast een Israëlische F-16 met een Davidster. (Lees verder onder de foto).

Duitse en Israëlische gevechtsvliegtuigen oefenden samen in de zomer van vorig jaar.
(c) Copyright 2020, dpa (www.dpa.de). Alle Rechte vorbehalten

Antisemitisme is nooit weggeweest

Niet alle West-Duitsers reageerden enthousiast op het gebaar van Brandt in Warschau en dat had hij wellicht ook wel ingeschat. Volgens het blad Die Welt vond de helft van de West-Duitsers in 1970 dat de knieval overdreven was. Ook de Duitsers waren toen mentaal nog niet klaar met de oorlog.

Veel Joden voelen zich niet veilig in ons land

Bondskanselier Angela Merkel over het antisemitisme enkele maanden geleden

Extreemrechts schold Brandt uit voor "verrader", maar ook conservatieve politici vonden het gebaar en het afstaan van Duits gebied in Polen te ver. De holocaust blijft echter een gevoelig thema in Duitsland, ook na de hereniging. Nu waren er altijd wel kleine neo-nazistische groepjes en partijen die soms ook verkozenen hadden, lokaal of federaal, maar die groeien wel in aantal.

De voorbije jaren stijgt overigens het aantal incidenten van verbaal of fysiek geweld tegen Joden en andere minderheden zoals moslims gestaag in Duitsland, net zoals in andere Europese landen overigens. Een jaar geleden mislukte een aanslag van een rechtse extremist op een volle Joodse synagoge in de stad Halle. De veiligheidsmaatregelen vermeden een bloedbad, maar de dader schoot daarop wel twee mensen dood in een kebabzaak. 

Enkele maanden tevoren had Thomas Haldenwang, het hoofd van de binnenlandse veiligheidsdienst Bundesambt für Verfassungsschutz gewaarschuwd dat niet minder dan 12.700 rechtse extremisten in Duitsland in staat zijn tot geweld. Het zette bondkanselier Angela Merkel tijdens een toespraak tot Duitse Joden in september aan tot de verklaring dat "veel Joden zich niet veilig voelen in ons land".

Meest gelezen