Bernard Gillet

Vleesindustrie, virussen en de vrije markt

De vleesindustrie zit in de hoek waar de klappen vallen. Dierenleed, virushaarden, vervuiling. Nick Meynen stelt de vraag of de vrije markt het geschikte systeem is om een milieu-, mens- en diervriendelijke landbouw te laten functioneren. 

opinie
Nick Meynen
Geograaf, journalist en auteur, onder meer van het boek "De val van Icarus", over de economie na de pandemie.

De geglobaliseerde, geïndustrialiseerde en gemonopoliseerde vleesindustrie is een virusvriend. In Nederland, Canada, Ierland, het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten, Brazilië, Duitsland en België speelde die industrie op heel efficiënte wijze een rol als superverspreider. In Duitsland leidde één vleesverwerkend bedrijf met wel 1553 besmette werknemers tot de lockdown van een hele regio. Bij het Belgische bedrijf Westvlees werden bijna honderd besmettingen vastgesteld. Vleesbedrijven zijn kweekbedden voor elk virus met wereldwijde ambities.

Dezelfde industrie had het bedje voor COVID-19 al eerder gespreid. Hoe? Door onze longen alvast te verzwakken. Woon je dicht bij een industrieel veeteeltbedrijf, dan heb je meer luchtweginfecties.  De veeteelt is een van de meest onderschatte bronnen van luchtvervuiling, vooral als je weet dat er in ons land ca. 319 miljoen dieren per jaar geslacht worden. Een groot onderzoek toonde aan dat luchtvervuiling het aantal infecties, ziekenhuisopnamen en doden door corona serieus doet stijgen. De Belgen en de Noord-Italianen hebben iets gemeen: ze leven in naar Europese normen zwaar lucht-vervuilde én zwaar pandemisch getroffen regio's.

Zoom je verder uit, dan zie je hoe de vleesindustrie virussen uit de natuur los schudt. Topwetenschappers schreven dat ‘ontbossing, ongecontroleerde uitbreiding van landbouw, intensieve teelt, ... een “perfecte storm” hebben gecreëerd voor de verspreiding van ziektes.’ Dat 'stukje vlees van bij ons' krijgt maar weinig 'eten van bij ons'. In Brazilië kappen sojaboeren het Amazonewoud om onze koeien eten te geven. De helft van alle tropische ontbossing komt door de landbouw en dan vooral voor soja, palmolie en koeien. In een nieuw rapport legt Global Witness de aanvoerketen bloot van uw stukje vlees uit bijvoorbeeld supermarkt Carrefour tot de bedrijven in Brazilië die mens en natuur terroriseren.

De varkensboer is ook maar een mens

Steeds meer consumenten én boeren willen dit systeem niet. Ze willen de lokale band tussen producent en consument en tussen stad en platteland herstellen. In een bevraging blijkt 83% van de korte-keten-voedselproducenten nu meer nieuwe klanten te hebben. De pandemie drijft mensen naar hoevewinkels, boerenmarkten, groente-abonnementen, zelfpluk, CSA-boerderijen, buurderijen en voedselteams. De meer dan 500 leden van de coöperatie BoerenCompagnie in Leuven kunnen regelmatig vleespakketten in diepvriesporties kopen. Hun koeien en varkens eten lokaal, ze hebben een relatief goed buitenleven en hun mest sluit lokaal de bodemkringloop. 

Voor de meeste dierenboeren die nu met mega-stallen en mega-leningen zitten is dat geen oplossing. Een West-Vlaamse varkensboer vertelde me hoeveel moeite hij deed om aan lokale thuisverkoop te doen en op kleinere schaal te werken, maar ook hoe hij door wetgeving en leningen op maat van mega-stallen in de groot-of-dood-logica vast zat. Ook hij is slachtoffer van een mallemolen waarin voederfabrieken, vleesverwerkers en supermarkten winnen en zowel hij als wij allemaal verliezen.

Vinden we méér van die niet-inplanbare lockdowns een aanvaardbare prijs om de globale vleesindustrie in stand te houden? Willen we wel deze schaal aan vleesindustrie die nefast is voor de bodem, de biodiversiteit, het klimaat en die het bedje spreidt voor nog meer pandemieën? En hoe leg je uit dat ons geld wél nodig is om de aandeelhouders van Lufthansa te redden, maar niet om onze boeren te steunen in de transitie naar een totaal ander en lokaal verankerd landbouwmodel? 

Hoe vrij mag de vrije markt zijn?

Diep verborgen in een van de vele recente artikels over de vleesindustrie stond een zin die het begin van een antwoord zou kunnen zijn. Een milieuactivist somde eerst een lange lijst problemen met mega-stallen op, om vervolgens langs zijn neus weg op te merken dat er op zich niets mis is met de vrijemarktwerking. 

Met alle respect, maar is dat wel waar? Is er niets mis met een na millennia aan economische systemen pas vrij recent als normaal beschouwd systeem dat mens en natuur almaar meer uitknijpt ten behoeve van een steeds kleinere groep die steeds grotere schade aanricht? Is er niets mis met ons planetaire huishouden als het behouden van een relatief stabiel klimaat, gezonde bodem, proper water en voldoende zuurstof in de atmosfeer handelsbarrières zijn die best weggewerkt worden? Is er niets mis met een systeem dat eeuwig wil blijven groeien, met eeuwig groeiende productie, eeuwig groeiende consumptie en als “neveneffect” een ondermijning van de voorwaarden om een goed leven te kunnen leiden?

Misschien is het marktsysteem héél nuttig op lokaal en regionaal niveau, maar zijn er limieten op globaal niveau. Misschien is het wereldwijde vrije-markt-extremisme als economische ideologie juist hét probleem van boeren, milieuactivisten én van ons allemaal. 

Niet de boeren of de consumenten falen hier, een beleid dat dit laat gebeuren faalt. Een beleid dat een wereld schiep van toenemende uitbuiting en uitputting met toenemende kosten voor iedereen, van klimaat tot pandemie. De onzichtbare hand van de vrije markt geeft ons geen duwtje in de goede richting, ze steekt de middelvinger naar ons op. Naar onze boeren, naar onze milieubeschermers en naar iedereen, behalve een steeds kleinere kapitaalkrachtige groep. Wat als de overheid niet probeert om dat systeem  te redden, maar om de mensen te redden?

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.

Meest gelezen