Alexander Dumarey

Baanbrekende plekken: achter deze Gentse muren werd de industriële revolutie in Vlaanderen ingezet

In de reeks "Baanbrekende plekken" ontdekken VRT-journalist Jos Vandervelden en fotograaf Alexander Dumarey de plaatsen waar ooit nieuwe tijden werden ingeluid. Maar waar de sporen van de geschiedenis zo goed als weggevaagd zijn en voorbijgangers niet beseffen dat ze geschiedenis onder hun voeten hebben. Vandaag: het klooster waar pionier Lieven Bauwens de gesmokkelde "Mule Jenny" aan de praat kreeg.

Er is maar weinig aan het Gentse Fratersplein dat een grote geschiedenis verraadt. De kloostergevel met rondbogige poort geklemd tussen de ingang van Psychiatrisch Centrum Gent-Sleidinge en de parking van een supermarkt lijkt te modaal voor een indrukwekkend verleden. Nochtans verbergt deze gevel een fascinerende religieuze geschiedenis, werd hier een politiek akkoord tussen naties ondertekend en wandelde Napoleon er door de poort. Maar vooral werd hier de "Mule Jenny" operationeel, de spinmachine die ondernemer Lieven Bauwens naar Gent had gesmokkeld en voor de stad alles veranderde.

De kloostergevel aan het Fratersplein uit 1934
Alexander Dumarey

Een tweede Manchester

"Ik schep een tweede Manchester", schreef Lieven Bauwens in 1802 aan de Franse regering. Daarmee verwees hij naar de Engelse stad, het centrum van de nieuwe mechanische textielnijverheid. Bauwens had enkele jaren daarvoor aan het Fratersplein het leegstaande kartuizerklooster opgekocht. Hier begon zijn Gents textielimperium. De kloostergebouwen en de kloosterkapel werden omgebouwd tot een fabriek, met een spinnerij, een bleekkamer, een afkokerij en een technische ruimte. Een honderdtal arbeiders kon meteen aan de slag in de spinnerij, of bouwden de nieuwe "Mule Jennies".

Lieven Bauwens verdeelde de kapel in drie verdiepingen en installeerde er een spinnerij. Vandaag is de kapel opnieuw één ruimte.
Alexander Dumarey

De "Mule Jenny" was een halfautomatisch spintuig, een kruising van twee technieken, vandaar de verwijzing naar een muilezel. Gentenaar Bauwens zag tijdens zijn reizen naar Engeland hoe de tuigen daar de textielproductie hadden opgedreven. Geweven katoen was er razend populair geworden en had wol en linnen in de verdrukking gebracht. De katoenindustrie was de motor geworden van de nieuwe industriële revolutie. De Engelsen wilden hun concurrentiële voorsprong behouden. Ze verboden de export van weeftuigen en legden hun technici een verbod op om  naar het vasteland te reizen.

Bekijk hieronder een BRT-reportage uit 1974 over de geschiedenis van de textielindustrie in België

Videospeler inladen...

Met lef en geld

Met lef smokkelde Lieven Bauwens onderdelen van weeftuigen over het Kanaal. Met geld overtuigde hij talentvolle katoenspinners de oversteek te wagen en voor hem te komen werken. En als geen ander maakte hij handig gebruik van de competitie tussen de grootmachten Engeland en Frankrijk.

De Mule Jenny van het Industriemuseum in Gent.
Industriemuseum Gent

De eerste spinnerij begon Bauwens in het Franse Passy waar hij gemakkelijk uit de handen van de Engelsen kon blijven. Vanaf 1800 legde hij zich helemaal toe op Gent en maakte van de stad het centrum van de textielnijverheid. In het verbouwde kartuizerklooster draaiden de weeftuigen in serie. Ook de abdij van Drongen werd omgebouwd tot spinnerij. Bauwens kreeg zelfs de toelating om Gentse gevangenen in te schakelen in het productieproces.

In de gevel van de kapel is de verdeling in verdiepingen en de structuur van de fabriek nog zichtbaar.
Alexander Dumarey

Lieven Bauwens gaf Gent zijn eerste industriële revolutie. Hij werd zelfs burgemeester, maar was daarom niet bijzonder populair.  Bauwens zou zijn veelal arme arbeiders hebben uitgebuit. Vanuit de oude priorij die hij tot luxepaviljoen had omgebouwd zou hij een ongenadig systeem van boetes en premies hebben opgelegd. Bauwens leende zijn macht bovendien aan de Franse bezetter. Zijn vader werkte als leerlooier voor het Franse leger en zijn fabrieken waren in werkelijkheid door de Fransen geconfisqueerde kloosters. 

Doorsnede van het kartuizerkooster toen het een fabriek was. Rechts de in verdiepingen verdeelde kapel.
Archief Gent

Napoleon op bezoek

Tot tweemaal toe kreeg Bauwens de eer om Napoleon op bezoek te krijgen. Een voor het keizerlijk bezoek ontworpen empiretrap pronkt vandaag nog steeds in het overblijvend kloostergedeelte. Toch was het diezelfde Napoleon die de val van Lieven Bauwens in gang zette.

De ter ere van het bezoek van Napoleon in 1803 gebouwde trap.
Alexander Dumarey

De Franse keizer wilde zijn erfvijand Engeland treffen door havens op het continent te sluiten voor Engelse producten waaronder ruw katoen. De fabrieken van Bauwens konden door de dure grondstoffen nauwelijks het hoofd boven water houden. Nog erger werd het na de val van Napoleon. De Fransen eisten de terugbetaling van een lening. Bauwens ging failliet, zijn fabrieken werden in beslag genomen.

De zaal waar op 24 december 1814 de Vrede van Gent werd getekend
Alexander Dumarey

Dat Bauwens naam en faam had, bewees de ondertekening van het Verdrag van Gent. In zijn eigen woning aan het Fratersplein ondertekenden gezanten van de Verenigde Staten en Engeland een vredesverdrag. Daarmee beslechtten ze een militair conflict uit 1812 waarvan grondgebieden in Canada de inzet waren.

Terugkeer van het gebed

Alsof Jezus de handelaren terug uit de tempel had geranseld, kwamen de monniken na Bauwens terug op het Fratersplein. Ze waren daar al sinds 1456. Tijdens de heerschappij van de Oostenrijkers liep het gebouw leeg waarna de Fransen het ontkerkelijkten en Lieven Bauwens er zijn spinnerij van maakte.

De priorij. Toen het klooster een fabriek was, was dit de woning van Lieven Bauwens
Alexander Dumarey

Maar het gebed keerde terug in de vorm van de Broeders van Sint-Jan de Deo. Zij herschiepen de fabrieksgebouwen tot een klooster en een zorginstelling voor arme zieken. Tot vandaag - er zou nog een fusie met de broeders Hiëronymieten volgen - huisvest de site het Psychiatrisch Centrum Gent-Sleidinge. Wat rest van de oude kloostergebouwen is nu geïntegreerd in een ingewikkeld gebouwencomplex. De lange bakstenen gevel aan de straatkant van het Fratersplein is een renovatie van voor de oorlog. De oude karthuizerkapel en de priorij zijn nog zichtbaar, maar verwerkt in de herhaaldelijk gerenoveerde gebouwen.

Lieven Bauwens heeft zijn eigen plein met standbeeld in Gent gekregen, op een iets gezaghebbendere plek dan het Fratersplein. Een overlevende "Mule Jenny" is te zien als topstuk van het Gentse Industriemuseum. Betaalbare kledij wordt vandaag minstens 7.000 kilometer verder gemaakt.

Het standbeeld van Lieven Bauwens in Gent
Alexander Dumarey

Volg onze fotograaf op Instagram

Meest gelezen