De eerste Belgische luchthaven lag waar nu het NAVO-hoofdkwartier staat
Alexander Dumarey

Baanbrekende plekken: wat we allemaal te danken hebben aan een van de lelijkste plekken van het land

In de reeks "Baanbrekende plekken" ontdekken VRT-journalist Jos Vandervelden en fotograaf Alexander Dumarey de plaatsen waar ooit nieuwe tijden werden ingeluid. Maar waar de sporen van de geschiedenis zo goed als weggevaagd zijn en voorbijgangers niet beseffen dat ze geschiedenis onder hun voeten hebben. Vandaag: de plek waar de eerste vliegtuigpassagiers voet aan Belgische grond zetten.

250 jaar geleden was Haren nog een lappendeken van akkers en velden. Sindsdien kreeg het dorp in de Zennevallei de volledige industrialisering over zich heen. Haren telt kilometers spoorwegen en stelplaatsen, geeft plaats aan industrie en kantoorbouw langs het kanaal Brussel-Willebroek, wordt doorkruist door verkeersader de Haachtsesteenweg en geeft onderdak aan de streng beveiligde internationale organisatie NAVO. Veel had het niet gescheeld of Haren werd dagelijks ook nog eens overstroomd door duizenden luchtvaartpassagiers. Voor ze opgeschoven werd naar Zaventem, lag de eerste nationale luchthaven op het grondgebied van Haren.

De straatnamen verwijzen nog naar de voormalige luchthaven
Alexander Dumarey

"De Vliegende Mensch"

Op het grasveld van Haren, netjes tussen enkele houten loodsen en legerbarakken landt de Farman Goliath F60. Het is 12 februari 1919, 14 passagiers stappen ontspannen uit de tweedekker die goed twee uur daarvoor nog in Parijs stond. De landing van het eerste passagiersvliegtuig op Belgische bodem wordt in de vliegregisters bijgeschreven. Even later vloeit champagne. Het gezelschap van Belgische militairen, ambtenaren en journalisten picknickt midden op het Harense vliegveld. Ze zijn niet eens verkleumd. Op 1.000 meter hoogte hadden ze in hun rieten stoelen genoten van de elektrische verwarming van de Goliath. Enkel de piloot moest de koude trotseren. De cockpit van de Goliath zat helemaal bovenaan, in open lucht!

Henri Farman en zijn  echtgenote in de cabine van de Goliath F60. Fotoarchief Frans Van Humbeek

De Goliath bereikte Haren in ruim twee uur vanuit Parijs. Met de trein had het minstens 20 uur geduurd. Auto's zouden er niet eens geraken. Het wegennet was verwoest tijdens de oorlog. Ook Henri Farman maakt deel uit van het gezelschap. De Goliath is zijn vliegtuigontwerp en is klaar voor langeafstandsvluchten met passagiers. Jaren daarvoor had de Franse luchtvaartpionier in België nog furore gemaakt als "De Vliegende Mensch". Met luchtshows had hij zijn zelf ontworpen éénmanstoestellen gedemonstreerd. Nu was Farman klaar om met zijn eigen vliegtuigfabriek de luchtvaart een boost te geven. In de Eerste Wereldoorlog had hij nog militaire diensten verleend. Maar de vrede deed de lucht in 1919 onverwijld opengaan. 

Duitse zeppelinloods

Anderhalve maand later startte tussen Haren en Parijs een regelmatige lijndienst met Farman-vliegtuigen. De Belgische regering had intussen het fiat gegeven voor een "Aerobus service" tussen Frankrijk en België, en ook een permanente luchtpostdienst werd opgericht . De ontwikkeling van de luchtvaart gold als een prioriteit bij de heropbouw van een totaal kapotgeschoten land. Koning Albert moest al lang niet meer overtuigd worden. Vele vliegmijlen had hij reeds op zijn teller, in kleine vliegtuigen op weg naar koninklijke domeinen in Spa, Oostende of het buitenland.

Een Farman Goliath vliegt over Haren-Evere in 1919./Fotoarchief Frans Van Humbeek

Haren werd de eerste passagiersluchthaven van het land. Het was niet meer dan een grote grasvlakte met enkele loodsen. De windrichting werd er met rook gemeten en de vertrek- en aankomsttijden werden op een groot krijtbord vermeld. Centraal stond de Duitse zeppelinloods waarmee het in Haren allemaal begon.

Het Duitse leger ging in 1914 aan de haal met prille Belgische plannen om de open landbouwgronden die zich uitstrekten over Haren en een deel van de gemeente Evere,  te onteigenen en een militair vliegveld te openen. De Duitsers opereerden er met kleine vliegtuigen en zeppelins. Ze trokken er een hele infrastructuur op waarvan vooral de houten loods voor zeppelins de aandacht trok.  Deze kolossale luchtvaartschepen moesten verkenningsvluchten over België uitvoeren. Bij de bevrijding lieten de Duitsers een ravage achter van vernielde vliegtuigen en geruïneerde hangars en barakken.

Luchtfoto van Haren-Evere op 18 maart 1919 / Fotoarchief Frans Van Humbeek

De "Spirit of St Louis" in Haren

De Belgische overheid besloot van Haren een nieuwe luchthaven te maken waar zowel militaire als burgerlijke toestellen mochten landen. Zoals overal in West-Europa werd geprofiteerd van de sensationele ontwikkelingen die tijdens de oorlog in de lucht werden gemaakt. Bommenwerpers en andere militaire toestellen werden omgebouwd tot toestellen die konden presteren in de burgerluchtvaart. In België werden de ontwikkelingen geleid door het Syndicat National pour l’Etude des Transports Aériens (SNETA), de voorloper van Sabena.

Deze woningen langs de Haachtsesteenweg hadden begin 20ste eeuw nog zicht op de landingsbaan
Alexander Dumarey

In de jaren twintig groeide Haren snel. Het vliegveld breidde uit langs de Haachtsesteenweg en kreeg een militair en een burgerlijk deel. De oude houten hangars verdwenen geleidelijk. In 1929 werd de eerste terminal gebouwd om passagiers te ontvangen. Er kwam een betonnen vlakte en een verkeerstoren. Daarvoor had Haren ook al de eer gekregen om Charles Lindbergh te mogen ontvangen met zijn "Spirit of St Louis". Met dat vliegtuig had de Amerikaan nog maar net zijn historische transatlantische oversteek gemaakt.

Van de luchthaven blijft vandaag niks over
Alexander Dumarey

Naar Melsbroek en Zaventem

Haren is blijven groeien. Maar opnieuw was het een oorlog die het keerpunt vormde. Voor de Duitse bezetter en zijn vooruitstrevende vliegtuigen waren de landingsfaciliteiten van Haren te beperkt. De Duitsers hadden hun oog laten vallen op een open vlakte enkele kilometers verder, in Melsbroek. Ze bouwden er drie lange landingsbanen. Er werd zelfs een betonbaan aangelegd tussen Haren en Melsbroek om vliegtuigen en andere infrastructuur te transporteren. Melsbroek is gebleven. In 1948 werd het officieel de nieuwe burgerlijke luchthaven. Tien jaar later werd er opnieuw uitgebreid, de burgerluchtvaart ging naar Zaventem. Melsbroek is tot vandaag een militaire luchthaven gebleven.

De eerste Belgische luchthaven lag waar nu het NAVO-hoofdkwartier staat
Alexander Dumarey

De stilte is nooit weergekeerd in Haren. In 1966 besloot Frankrijk zich terug te trekken uit de NAVO. De internationale organisatie kon niet anders dan haar hoofdkwartier in Parijs te verhuizen. Het oog viel op de oude luchthaventerreinen van Haren. In 1967 vestigde de NAVO zich in de nieuwe gebouwen van Haren, opgetrokken langs de Bourgetlaan. Verschillende oude luchthavengebouwen bleven dienst doen voor het Belgische leger. Maar ook zij verdwenen definitief onder de sloophamer in 2006, zodat er vandaag geen spoor meer is van de vroege Belgische luchtvaartgeschiedenis. Tenzij de grond zelf, maar die ligt op de streng beveiligde terreinen van de NAVO.

De lelijkste gemeente

Haren werd in 1921 geannexeerd door Brussel. Als deel van Brussel-Stad heeft het  met de jaren de naam gekregen de vuilnisbak van de stad te zijn. Met de komst van een nieuwe megagevangenis pleit een lokale protestgroep zelfs voor onafhankelijkheid van Brussel. Haren is waarschijnlijk de meest obscure van de oude Brusselse gemeenten, waarschijnlijk ook de lelijkste, en toch heeft de geschiedenis bewezen dat de grond er goud waard is.

De straatnamen verwijzen nog naar de voormalige luchthaven, hier de Vliegveldstraat.
Alexander Dumarey

Volg onze fotograaf op Instagram

Meest gelezen