AFP or licensors

Nieuwe variant van het coronavirus in het Verenigd Koninkrijk: wat weten we erover?

Een nieuwe variant van het coronavirus die in het Verenigd Koninkrijk gedetecteerd is, leidt tot uiterst strenge maatregelen. Miljoenen Britten kregen zeer strikte beperkingen opgelegd voor de komende kerstperiode. Heel wat landen, en niet enkel Europese, leggen het vliegverkeer aan banden. Ook het ferry- en treinverkeer naar het Europese vasteland ligt voorlopig stil. De nieuwe variant zou besmettelijker zijn dan de varianten die we tot nu toe kennen. Maar wat weten we er eigenlijk al over? Enkele vragen en antwoorden.

Waarom veroorzaakt deze variant onrust?

Virussen, en dus ook coronavirussen, zoals Sars-Cov-2 er een is, veranderen de hele tijd. Ze muteren, zoals dat heet. Die mutaties, hele kleine wijzigingen, doen zich voor als het virus zich kopieert tijdens een infectie. Het is dus niet ongewoon dat er nieuwe varianten van het virus ontstaan. Afhankelijk van waar de mutatie in het virus zit, zegt het iets over de mogelijke ernst. Het is dus zaak om te kijken naar de manier waarop die mutaties het gedrag van het virus beïnvloeden. (lees voort onder de video)

Videospeler inladen...

"Het is heel normaal dat er voortdurend nieuwe varianten ontstaan van het virus", zegt ook viroloog Steven Van Gucht van het wetenschappelijke gezondheidsinstituut Sciensano. "Die komen en gaan. Sommige verschijnen kort en verdwijnen snel. Vaak heeft het te maken met de kansen die het virus krijgt."

Waarom trekt de variant die nu in het Verenigd Koninkrijk gedetecteerd is, zoveel aandacht? Hij lijkt veel besmettelijker te zijn dan de varianten die we tot nu toe zagen. "Enkele weken geleden was de nieuwe variant verantwoordelijk voor 10 tot 15 procent van de besmettingen in bepaalde regio's in het Verenigd Koninkrijk", zegt Stuart Neil, professor en viroloog aan King's College in Londen, aan The Guardian. "De voorbije week sprong dat aantal naar 60 procent van de gevallen in Londen."

Bekijk hier de toelichting van Steven Van Gucht over de nieuwe coronavariant in "Het Journaal" van 21 december 2020 (en lees voort onder de video):

Videospeler inladen...

Hoe besmettelijk is de nieuwe variant?

De nieuwe variant werd voor het eerst ontdekt in september, bij een patiënt in het Verenigd Koninkrijk. In november werd bij ongeveer een kwart van de nieuwe besmettingen de nieuwe variant teruggevonden. Midden december was dat in twee derde van de nieuwe besmettingen. Een sterke stijging dus.

De Britse premier Boris Johnson zei afgelopen weekend dat de nieuwe variant tot 70 procent meer besmettelijk zou zijn. Dat cijfer werd volgens de BBC geciteerd in een presentatie van COVID-19 Genomics UK (COG-UK), het consortium dat varianten van het nieuwe coronavirus in het Verenigd Koninkrijk onderzoekt. Al waren er ook meteen nuances. "Het is te vroeg om het zeker te kunnen zeggen. Maar van wat we tot nu toe zien, neemt dit snel toe, sneller dan eerdere varianten. Het is belangrijk om dit op te volgen", zei dokter Erik Volz van Imperial College London in de presentatie.

Bekijk hier een verslag over de toespraak van Boris Johnson uit "Het Journaal" van 19 december 2020 (en lees voort onder de video):

Videospeler inladen...

"Er zijn indicaties dat het de variant in het Verenigd Koninkrijk besmettelijker zou kunnen zijn, maar dat is nog niet bewezen", zegt ook Steven Van Gucht. Er zijn voorlopig ook geen staalharde cijfers over de mate waarin de nieuwe variant meer besmettelijk zou zijn. Experts waarschuwen ook: in hoeverre de nieuwe variant zélf verantwoordelijk is, en in hoeverre het gedrag van mensen, dat is moeilijk te onderscheiden.

Welke indicaties zijn er dat de nieuwe variant besmettelijker is?

Wetenschappers van het al eerder genoemde COG-UK hebben de genetische code van de variant in het Verenigd Koninkrijk proberen te ontrafelen en dat levert belangrijke inzichten op. Er zijn bijvoorbeeld meerdere mutaties.

En bovendien zit de belangrijkste mutatie in de nieuwe variant op een cruciale locatie: de zogenoemde spike proteïne van het coronavirus. Dat is een eiwit dat het virus gebruikt als poort om zich aan lichaamscellen vast te hechten, daar binnen te dringen en mensen ziek te maken. Het zijn de uitstekende "armpjes" of stekeltjes die je op afbeeldingen van het coronavirus ziet.

Illustratie van Sars-Cov-2, de rode uitsteeksels zijn de spike proteïnes.
Represented by ZUMA Press, Inc.

De mutatie zit dan ook nog eens op het belangrijkste deel van die spike proteïne, het zogenoemde receptor-binding domain (RBD). Dat is eigenlijk de sleutel: het deeltje waarmee het spike proteïne voor het eerst contact maakt met onze cellen. Eender welke verandering die het makkelijker maakt voor het virus om ons lichaam binnen te dringen, heeft een voordeel. Voor het virus, welteverstaan.

Die mutatie heeft de code N501Y meegekregen, waardoor de nieuwe variant van het coronavirus al de N501Y-variant genoemd wordt.

Waar vinden we de nieuwe variant terug?

De nieuwe variant wordt teruggevonden in heel het Verenigd Koninkrijk, met uitzondering van Noord-Ierland. Er is wel een zeer sterke concentratie in de hoofdstad Londen, het zuidoosten van het land, en het oosten van Engeland. Er zijn ook zeer beperkte gevallen in Denemarken, Australië en Nederland gedetecteerd. In ons land is de variant eind november en begin deze maand 4 keer ontdekt in een steekproef van 2.000 stalen, zegt viroloog Marc Van Ranst.

Het is makkelijk om te spreken over de Britse variant van het coronavirus, maar helemaal correct is dat niet. "Het Verenigd Koninkrijk is gewoon het land waar de meeste van die virusmutaties opgepikt kunnen worden omdat ze er daar heel veel onderzoek naar doen. Er zijn landen die bijna niet of helemaal niet zoeken naar varianten. Die hebben gewoon geen idee", zegt Van Ranst.

Het feit dat dit soort evolutie voor het eerst opgepikt wordt in het Verenigd Koninkrijk, komt in de eerste plaats omdat ze een van de meest uitgebreide genetische bewakingsprogramma’s van de wereld hebben.

Viroloog Steven Van Gucht

"Het feit dat dit soort evolutie voor het eerst opgepikt wordt in het Verenigd Koninkrijk, komt in de eerste plaats omdat ze een van de meest uitgebreide genetische bewakingsprogramma’s van de wereld hebben", zegt ook Steven Van Gucht. "5 tot 10 procent van de virusstalen worden genetisch onderzocht. Daardoor zijn ze in staat om sneller nieuwe varianten op te sporen. Weinig landen doen beter." Ter vergelijking: in ons land wordt minder dan 1 procent (0,6) van de virusstalen genetisch onderzocht.

Het wil met andere woorden dus niet zeggen dat de nieuwe variant van het coronavirus ook het meeste voorkomt in het Verenigd Koninkrijk. "De nieuwe variant zal wellicht in vele andere landen al te vinden zijn", vermoedt Van Ranst. "Ik denk dat we de volgende dagen nog heel wat landen gaan vinden, het omgekeerde zou me verbazen."

Van Gucht geeft ook nog mee dat het aantal besmettingen in het Verenigd Koninkrijk wel snel stijgt, "maar niet sneller dan in sommige andere landen."

Het begon al in september en moet al in heel Europa verspreid zijn.
Professor Peter Piot

Professor Peter Piot, speciaal adviseur van Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen, zit op dezelfde lijn als Van Ranst en Van Gucht.

"Er is reden om heel ongerust te zijn,  maar we moeten het hoofd koel houden", zegt de professor in een interview met "Terzake". Het is volgens Piot nog niet 100 procent zeker of de sterke stijging van het aantal besmettingen bij de Britten veroorzaakt is door de nieuwe mutant dan wel door het gedrag van de bevolking. Piot geeft zelf les in Londen en ziet dat de regels er niet altijd goed gerespecteerd worden. 

Net als Van Ranst en Van Gucht merkt Piot op dat de Britten veel meer dan andere landen het virus sequentiëren. Op die manier hebben ze heel goed zicht op de verschillende stammen die circuleren. Dat is een dure praktijk maar ook heel leerzaam, zegt Piot. 

Als andere landen nu ook meer gaan sequentiëren, zullen ze merken dat de nieuwe stam ook bij hen circuleert. "Men heeft nu gevallen in België, Nederland, Denemarken... Het begon al in september en moet al in heel Europa verspreid zijn."

Bekijk hier het vooropgenomen gesprek met Peter Piot en lees eronder verder:

Videospeler inladen...

Is de nieuwe variant gevaarlijker?

Op dit moment zijn er geen aanwijzingen dat de nieuwe variant gevaarlijker is, met andere woorden, dat je er zieker van zou worden of dat je er sneller door zou overlijden.

"Virussen veranderen elke dag een klein beetje", zegt viroloog Van Ranst. "Normaal gezien heeft dat weinig invloed, soms wel. Wanneer ze veranderen, worden ze liever meer overdraagbaar dan meer ziekteverwekkend. Dat is nooit het doel van een virus."

De hoge besmettelijkheid zou de ziekenhuizen wel (opnieuw) in de problemen kunnen doen brengen. Als mensen sneller besmet raken, betekent dit ook een toename van het aantal patiënten in de ziekenhuizen en op de afdelingen intensieve zorg. Terwijl de druk op de ziekenhuizen momenteel nog altijd groot is.

Bekijk hier de toelichting door Marc Van Ranst over de nieuwe coronavariant in "Het Journaal" van 19 december 2020 (en lees voort onder de video):

Videospeler inladen...

Is dit de eerste mutatie van Sars-Cov-2?

Neen. Het coronavirus dat ongeveer een jaar geleden voor het eerst gedetecteerd werd in Wuhan, in het oosten van China, is niet de variant van het virus dat je op de meeste plaatsen in de wereld zult terugvinden. De meest bekende is de virusvariant die in februari/maart in Europa opdook en vanuit de wintersportgebieden overal verspreid raakte. Die variant werd de variant die wereldwijd het meest voorkomt.

Daarnaast was er afgelopen zomer ook een variant die zich over Europa verspreidde en gelinkt was aan vakanties in Spanje. En onlangs nog veroorzaakte een variant ophef in Denemarken, nadat die was aangetroffen bij nertsen. De variant leek makkelijk overdraagbaar en daarom werden duizenden nertsen afgemaakt. Intussen lijkt die variant weer verdwenen.

Wat betekent dit voor de vaccins?

Wat betekent deze nieuwe variant nu voor de vaccins? Het Pfizer/BioNTech-vaccin wordt sinds enkele weken toegediend in het Verenigd Koninkrijk, het Europese geneesmiddelenagentschap (EMA) zet later vandaag allicht het licht op groen voor toediening in Europa. Daarnaast staan ook de kandidaat-vaccins van Moderna en AstraZeneca/Oxford niet heel ver meer van een goedkeuring en lopen er nog studies naar meerdere andere kandidaat-vaccins.

"Momenteel wordt onderzocht of de vaccins die nu ontwikkeld zijn, ook werken tegen de nieuwe variant", zegt professor en viroloog Johan Neyts van het Rega Instituut van de KU Leuven, dat meewerkt aan het onderzoek naar coronavaccins. "Er worden stalen onderzocht van mensen die al gevaccineerd zijn en mensen die de ziekte op een natuurlijke manier doorgemaakt hebben. Zij hebben antistoffen in hun bloed. Er wordt nu bekeken of die antistoffen ook werkzaam zijn tegen de nieuwe variant. Dat gaat ons heel wat leren."

Neyts hoopt dat het wel zal meevallen. De vaccins werken in op de manier waarop het virus zich aan het lichaam hecht, op de al eerder genoemde spike proteïnes, de "uitsteekseltjes". "Ik vergelijk die soms met een boompje met heel veel takjes en twijgjes. Het vaccin zorgt ervoor dat er antistoffen ontstaan die het topje van die boom afdekken, waardoor het virus geen contact kan maken met de cellen van ons lichaam, zoals bijvoorbeeld deze van het neusslijmvlies."

Er worden momenteel stalen getest van mensen die gevaccineerd zijn en van mensen die de ziekte doorgemaakt hebben. Dat gaat ons veel leren, maar ik denk dat het wel gaat meevallen.
Viroloog Johan Neyts

"De vaccins wekken een breedspectrum van antistoffen op en die binden op meerdere plaatsen. Maar het is niet nodig dat het volledige boompje, alle takjes en twijgjes bedekt zijn.  De antistoffen moeten verhinderen dat de boom een stabiel contact kan maken met lichaamscellen, zodat het virus er niet kan binnendringen. Daarom is het wel noodzakelijk om grondig te bekijken of de antistoffen die worden opgewekt door  de huidige vaccins ook voldoende sterk zijn om de nieuwe variant af te weren."

Neyts verwacht dat er al op redelijk korte termijn duidelijkheid daarover kan zijn. Men gaat nu ook evalueren of die personen die in de vaccinstudies een vaccin kregen toegediend en toch ziek zijn geworden eventueel werden besmet met deze nieuwe variant.

En als de vaccins toch aangepast moeten worden? "Dat is mogelijk, en dat kan met de verschillende vaccin-technologie in principe vrij snel gebeuren. We hoeven daarvoor ook niet opnieuw alle testfases te doorlopen. Door alvast proefdieren te vaccineren en dan te infecteren met de nieuwe variant zou ook snel duidelijk worden of aangepaste vaccins – mocht het al nodig zijn deze te maken – ook bescherming bieden tegen de nieuwe variant."

Neyts waarschuwt wel dat waakzaamheid absoluut geboden blijft. "Zelfs al is er voor deze nieuwe variant geen of weinig impact op de vaccins of kandidaat-vaccins, het is wel mogelijk dat de variant nog meer kan muteren in het receptor-binding domain (RBD), en daardoor zou het alsnog een vaccin-escape mutant zou kunnen worden."

Meest gelezen