Hoe lek zijn coronacontroles op wie België binnenkomt? "Straks herhaling van scenario krokusvakantie vorig jaar"

De politieke discussie over forsere beperkingen op verkeer naar het buitenland, of zelfs de sluiting van de grenzen, woedt volop. Want de mazen in het net blijken nog groot te zijn. Van de groep die naar een rode zone in het buitenland gaat, laten velen zich zelfs niet testen bij hun terugkeer. VRT NWS verzamelde de cijfers.

Krijgen we straks een herhaling van de krokusvakantie van 2020, toen de Belg ondanks de dreiging van het coronavirus massaal op skireis vertrok? En bij zijn of haar terugkeer het virus in België verspreidde? Zoals de situatie nu is, bestaat die kans wel degelijk. Met het risico dat de varianten van het virus zich harder gaan verspreiden door het reizen.

Want wie op dit ogenblik België binnen wil zonder daarbij een test af te leggen of de quarantaine maatregelen te respecteren, kan dat zonder veel risico op bestraft te worden. De mazen van het net zijn behoorlijk groot.

41 procent laat zich niet testen

Een paar cijfers ter illustratie. In de week van 4 tot 11 januari vulden 78.345 mensen het zogenoemde Passagiers Localisatie Formulier (PLF) in, het document dat iedereen moet invullen die België binnenkomt. Dat is (in principe) geen vrijblijvend document, want wie uit een rode zone komt, loopt het risico dat hij zich moet laten testen en zichzelf in quarantaine plaatsen.

Van die groep kwamen 67.781 mensen uit een rode zone en moesten 36.356 mensen zich effectief laten testen. Hoeveel er dat ook echt gedaan hebben? 58,9 procent. Dus meer dan veertig procent doet dat niet. Dat blijkt uit cijfers van Sciensano.

De bedoeling van de Passagiers Localisatie Formulier was om een wapen te hebben in de strijd tegen de verspreiding van het virus, maar dat lukt voorlopig niet zo goed

De weken daarvoor lag het cijfer nog hoger. Tussen 19 december en 3 januari - de periode van de kerstvakantie dus - keerden 149.784 mensen terug uit een rode zone in het buitenland. Uiteindelijk moesten van hen 33.276 mensen getest worden, maar slechts 22 procent deed dat. 78 procent dus niet.

De bedoeling van die PLF's was om het verkeer over de grens in kaart te brengen en met die gegevens de strijd tegen het virus aan te gaan. Maar de beperkingen van dat systeem zijn duidelijk: wie de regels wil omzeilen, kan dat.

Weinig controle

Er is ook betrekkelijk weinig controle op. Navraag bij de federale politie leert dat er in de eerste week van dit jaar - tijdens het kerstverlof dus - ongeveer 50.000 mensen gecontroleerd werden, van wie er 132 niet in orde waren met hun PLF of (voor de buitenlanders die België binnenkomen) geen negatief corona-attest konden voorleggen.

Een heel vergelijkbaar aantal met dat van vorige week, tussen 11 en 17 januari. De federale politie controleerde toen 45.407 mensen aan de grens - zowel in luchthavens, stations als op de weg. Van hen waren 162 mensen niet in orde.

Op het eerste gezicht lijken dat positieve cijfers, minister van Binnenlandse Zaken Annelies Verlinden (CD&V) zei begin dit jaar al blij te zijn met die cijfers. Maar is daar wel reden toe?

Wie via Zaventem België binnenkomt, heeft tachtig procent kans op een controle, via Charleroi vijftig procent

Het probleem is dat het overgrote gedeelte van de controles op de luchthavens gebeurt - de federale politie levert voorlopig geen uitgesplitste cijfers van het aantal controles op de weg, in de treinstations en in de luchthavens.

De politie weet wel te melden dat wie via Zaventem België binnenkomt, 80 procent kans maakt om gecontroleerd te worden. In Charleroi zakt dat cijfer tot vijftig procent, maar de pakkans blijft ook daar reëel.

Controles op de weg

Wie quasi ongestoord België binnen wil, kiest voor de auto. Het autoverkeer is per definitie moeilijker te controleren dan de overzichtelijke situatie van een luchthaven, maar er zijn ook veel minder controles. Al moet daar - nogmaals - aan toegevoegd worden dat de federale politie voorlopig geen uitgesplitste cijfers ter beschikking stelt.

En dat is ook zo in de treinstations, al zijn de controles daar aangescherpt. Brussel-Zuid - met de Eurostar uit Londen - is een belangrijke ingang voor de Britse variant van het virus. Uit een steekproef van viroloog Marc Van Ranst in Zaventem, Charleroi en Brussel-Zuid blijkt dat ongeveer 69 procent van de met de Britse variant besmette stalen in Brussel-Zuid opdoken, tegenover ongeveer 12 procent in Zaventem en 20 procent in Charleroi.

Van Ranst zegt dat de virologen moesten aandringen om de controles aan te scherpen. "Je kon daar eigenlijk gewoon binnenwandelen en het enige wat ze vroegen was of je een test wilde ondergaan. Maar nu is dat al beter."

Geen zicht op het probleem

De situatie aan de grenzen is dus nog altijd niet onder controle en we hebben zelfs geen zicht op het volledige probleem. De cijfers gaan alleen over wie het PLF invult, en niet over de groep die dat niet doet. Op de omvang daarvan heeft niemand echt zicht. Er wordt geschat dat er in de kerstvakantie om en bij de 150.000 mensen gereisd hebben, maar dat is maar een schatting en ze zegt niets over de periode nadien.

En hoe zit het ondertussen met de controles? Terugkeerders die in quarantaine moeten, kunnen gecontroleerd worden door de lokale politie in hun eigen gemeente.

De Vlaamse overheid stelt sinds vorige week de gegevens ter beschikking van de burgemeesters, maar slechts de helft van hen heeft het protocol daarrond ondertekend (ook al zal dat cijfer nog groeien).

De vraag is: doen ze daar veel mee? Niet noodzakelijk, de gemeenten hebben niet het personeel om de mazen in het net te dichten. Bij de Vereniging van Steden en Gemeenten is te horen dat je de gemeenten moet zien als niet meer dan een stok achter de deur. "De nadruk ligt nog steeds op burgerzin en individuele verantwoordelijkheid."

Een andere vraag is dan: kunnen de gemeenten veel aanvangen met die Vlaamse lijst? Ook hier is het antwoord: niet noodzakelijk. Door de privacyregels mogen gemeenten niet weten wie besmet is en wie niet, in de groep van mensen in quarantaine.

Nathalie Debast van de VVSG vraagt betere lijsten zodat de gemeenten hun schaarse middelen doeltreffender kunnen inzetten. "Als je prioriteiten wil stellen en inzetten op besmette personen, gaat dat niet. Dat is een groot verschil bij de risico-analyse."  

Is dat allemaal nodig?

Is het wenselijk dat de privacyregels opgerekt worden, dat er massale controles op de weg komen en dat de politie nagaat wie wel en wie niet zijn quarantaineregels respecteert? Dat is een politieke discussie. Die overigens volop aan de gang is, met als ultieme remedie het sluiten van de grenzen of een verbod op niet-essentiële reizen.

Biostatisticus Geert Molenberghs wijst wel op de risico's van al te veel grensverkeer. "Een enkele besmetting kan soms een groot gebied aansteken. Kijk naar hoe het gegaan is in de Amerikaanse staat Georgia. Daar kwam een vrouw met een besmetting terug van het carnaval in New Orleans, en toen ze in Atlanta in Georgia een eredienst bijwoonde heeft ze andere mensen besmet. Zo is het daar gestart, met één enkele besmetting."

Dat bleek ook in Edegem, waar gisteren een basisschool dicht bleef en veel mensen in quarantaine moesten, omdat één iemand de regels niet respecteerde na terugkeer in België.

Als we niet opletten krijgen we straks in de krokusvakantie exact hetzelfde probleem op exact hetzelfde tijdstip als vorig jaar

Marc Van Ranst, viroloog KU Leuven

Marc Van Ranst vindt dat maatregelen wel degelijk nodig zijn, zoals een verplichte test voor wie het land binnenkomt. "Je kunt niet vrijblijvend testen. Dat werkt niet, zonder handhaving zal het niet lukken. Want anders krijgen we een remake van februari 2020, toen wie terugkeerde uit skivakantie het virus meebracht. Als we niet opletten zitten we straks in de krokusvakantie met exact hetzelfde probleem op exact hetzelfde tijdstip. Maar ik ben niet zo hoopvol: het is ons niet gelukt om dat te doen in de zomervakantie, de herfstvakantie en de kerstvakantie."

Meest gelezen